Crisis in de democratie?

Groot woord, crisis. Maar ik heb een boel alarmbellen. bijvoorbeeld:
Ik heb gisteren tot 2 uur s nachts naar het Britse Lagerhuis zitten kijken, de avond waarop ze vijf weken afscheid van elkaar moesten nemen omdat het in Engeland mogelijk is dat de Koningin op verzoek van de PM het parlement gewoon 5 weken schorst. Dat is al uiterst belachelijk. Op 15 oktober moet het parlement direct beginnen om een wet aan te nemen die regelt dat alleen het parlement over zijn eigen schorsingen gaat en niet een toevallige despoot. Maar het functioneren van de Britse democratie is sowieso uiterst zorgwekkend op het moment.
1. er is spanning tussen de directe democratie en de indirecte: Direct, het referendum, slechte vraagstelling, leugenachtige campagne. nipte overwinning voor Brexit. De gelovers in directe democratie menen nu dat ze gehouden zijn om die Brexit dan ook te leveren, ook als dat bij nader inzien dom is, slecht gefundeerd. Indirect: de grondwet regelt dat de gekozen vertegenwoordiging de baas is. Als die tot betere inzichten komt dan de uitslag van het referendum gaat dat voor. De ellende waar we nu tegenaan lopen is dat al drie jaar de regering probeert to deliver Brexit en het parlement dat tegenhoudt omdat zij gaan over wat dat is en onder welke voorwaarden. Achteraf kan je zeggen dat dat referendum niet alleen inhoudelijk slecht was, maar als een tovenaarsleerling een crisis heeft gebaard
2. Ook in het Britse Lagerhuis is een debat geen debat maar een tv-show. En als je van vechtpartijtjes houdt met een grappige scheids, nog leuk ook. Maar het heeft niets met een gedachtenwisseling te maken. The right honourable gentlemen doen net of ze elkaar horen en begrijpen, naar elkaar luisteren, maar in feite roepen ze alleen hun bekende onwrikbare standpunten naar elkaar. In feite versterken ze de kloof door steeds met nieuwe formuleringen de verschillen te benadrukken. Winnen is niet superieure argumenten hebben, maar de ander aanvallen. En ze doen dat omdat ze weten dat de kijker van vechten houdt in tegenstelling tot de kiezer die gaat voor eerlijk beleid.
3. De kiezer wordt in verkiezingen voorgelogen en bewerkt met slogans die refereren aan vergane glorie en misplaatste gevoelens van trots.

De staatsrechtelijke verhoudingen zijn in de VS net iets anders dan in het VK, maar ook daar zijn we nu al twee decennia gewend aan twee partijen die elkaar tot op het bot bestrijden en verlammen en in hun politieke campagnes er alles aan doen op hun meningsverschillen uit te vergroten tot fundamenteel wantrouwen in de ander en dat wantrouwen, die verdeeldheid op de samenleving over te brengen. Het leidt tot monstrueuze uitkomsten als Trump als President.
Nu is het niet voor het eerst dat een democratie een dictator baart. Hitler en Mussolini zijn eerst in de prille democratie van hun land komen bovendrijven maar hebben daarna met retoriek en trucs diezelfde democratie buitenspel gezet. Maar we maken nu op meer plekken mee, dat er mensen komen bovendrijven (het lijstje is bekend, Turkije, Polen, Hongarije, VS, VK, Brazilië, etc.) die despotisch gedrag vertonen en die lijken te lijden aan een vergelijkbaar symptomencomplex:
a. narcist
b. grootheidswaan en het idee dat ze de wereld redden
c. gebrek aan empathisch vermogen met name voor de kleine man die wel eens ernstig onder hun machtswellust zou kunnen lijden
d. Gokker: en dan een die niet alleen van gokken houdt, maar gewoon verder durft te gaan dan anderen, niet wint omdat hij een betere speler is maar gewoon meer risico’s durft te nemen over de rug van anderen.
e. de neiging hebben om dynastieën te bouwen met familie, vrienden en vertrouwelingen, familieleden regeringsverantwoordelijkheid geven.
f. de pest hebben aan internationale samenwerking en een bom willen leggen waar dat wel plaats vindt.
Het rijtje is bekend. En weer denk ik dat er veel samenhangt met het feit dat veel stemmers een slecht onderscheid maken tussen wat ze op prijs stellen als het over sport en amusement gaat en als het over de toekomst van het land gaat. En media die daarin meer de sensatie dan de educatie zoeken.

Maar laten we in ons eigen land kijken. Bijvoorbeeld. De VVD heeft eens gedacht dat er electoraal gewin te halen was uit stoer doen tegen de misdaad. Ook hier weer, het zal een niet gecoördineerd samenvallen zijn geweest, gepaard gaand met de groeiende aandacht voor misdaad in de media. De sterkste crimefighter uit het OM (die achteraf niet vies bleek van grote deals met kroongetuigen) Teeven werd de politiek in gehaald. Het ministerie van Justitie, dat al jaren bekend stond als een van de zwakste en meest rommelige ministeries, werd plotseling ook verantwoordelijk voor nog eens 60.000 man politie en ging ministerie van Veiligheid en Justitie heten. De politie werd genationaliseerd, zodat de toch al vaak falende leiding van het ministerie echt al die (gedeeltelijk gemeentepolitie) dienders erbij kreeg plus een gigantische klus met die reorganisatie. En, dacht de VVD, we hebben wel de scheiding der machten, Wetgeving (parlement), Uitvoering (regering), en Rechterlijke macht, maar, wat is dan het O.M.? Is dat uitvoerend of rechterlijk? Als we nou toch wat meer te zeggen willen hebben over de misdaadbestrijding, dan moeten we onze invloed op het O.M. vergroten. Het O.M. heeft zich terecht altijd dicht tegen de rechterlijke macht aan als onafhankelijke aanklager opgesteld maar werd nu de laatste jaren steeds sterker dat slecht functionerende superministerie ingezogen. Met dat gevolg dat liberale ministers voelden dat hun imago mede door het O.M. werd bepaald en er dus namens de minister ambtelijke druk ontstond. Zodanig zelfs, dat je je als rechtgeaarde liberaal mag afvragen of de kritiek die we allemaal hebben op Polen en Hongarije dat de regering teveel invloed zoekt op de rechterlijke macht niet ook op Nederland begint te slaan. En alhoewel ik Wilders’ opvattingen en gedrag  uiterst verwerpelijk vind en een veroordeling wegens haat zaaien waardig, is de bemoeienis van het ministerie onder VVD-regie op het O.M. minstens zo betreurenswaardig

We maken er een rotzooitje van, overal in dat mooie vrije Westen. En tegelijkertijd blijken al die democratieën ook nog eens behoorlijk beïnvloed en beïnvloedbaar door het internationale bedrijfsleven, Het gehannes met de auto-industrie en uitstoot, de tabakslobby in Europa, de Landbouwlobby die tot achterhaalde stikstof-maatregelen leidde. de massale belastingontwijking via Ierland, Luxemburg, Nederland en ministaatjes… Allemaal via democratische kanalen vastgelegd in wetgeving en maatregelen.
En wat gaan we maken van het klimaat? En van de problematiek van Afrika? Is de democratie van het vrije westen op dit moment bestand tegen uitdagingen van die omvang? Ik vrees eigenlijk van niet. Misschien krijgt meneer Spengler toch gelijk met zijn Avondland…

Het “hachje” en Filosofie, ethiek, mening, gedrag

Filosoof Maxim Februari zei in Zomergasten (vrij in mijn woorden): ethiek gaat niet over het oordeel, de mening over goed en kwaad, het gaat over het complex aan gedachten, gevoelens en opvattingen dat leidt tot keuzes en gedrag. Het is dat wat aan handelen voorafgaat….

Vier jaar heb ik de filosofiecolleges gevolgd van achternaamgenoot Professor Zuidema en die zei, meen ik mij te herinneren, dat ethiek met name de wetenschap was die onderzocht hoe mensen, individueel en als samenleving omgaan met de dilemma’s rond goed en kwaad en dat men daarin er goed aan doet onderscheid te maken tussen enerzijds de collectieve en gedeelde waarden en daaruit voortvloeiende gebruiken en anderzijds de individuele kant van de mens die voor een keuze staat en diens verantwoordelijkheid daarvoor. Als aankomende socioloog had ik toch vooral oog voor die collectieve kant. En tegelijkertijd was ik altijd het meest gebiologeerd door boeken en films waarin mensen onverwachte keuzes maken.

Voor mij komen die twee kanten van de medaille bijelkaar in de politiek. De politiek gaat normaal gesproken over de dilemma’s en keuzes die het individu overstijgen. Wanneer mag euthanasie en wanneer niet, en hoe borgt men zoiets. Bijvoorbeeld. En niet over, wat doen we met de stervenswens van opa. Of, wanneer is liegen strafbaar? Onder welke omstandigheden, en hebben de gevolgen van de leugen invloed op strafbaarheid en strafmaat? En tegelijkertijd is het de individuele politicus die met zijn of haar keuzen, de toelichtingen daarop, etc. In het openbaar vormgeeft aan die ethiek, aan het onderhoud ervan aan de ontwikkeling ervan. Ja want het collectieve verschuift voortdurend. Zie de discussie over straatnamen van onze koloniale helden. Zie de private straffen in de entertainment van mensen met vroeger getolereerd grensoverschrijdend seksueel gedrag en de druk op het strafrechtsysteem dat overigens droevig lijkt te falen op dit punt.

Maxim’s eerste fragment was een stukje uit een documentaire waarin een burgemeester probeerde de bewoners van een straat verantwoordelijk te maken voor de oplossing van de problemen daar (“een teringzooi” en een eenzame vrouw). Het is (collectief) goed dat de overheid gezamenlijkheid probeert te scheppen in de aanpak van problemen, maar de individuen kregen dilemma’s, moet ik klikken, moet ik corrigerend gaan optreden naar mijn buren? Ben ik mijn broeders hoeder? Heb ik hier iets mee te maken? Wie ben ik dat ik hier iets van zeg? Mooi om te zien.

De individuele politici op dit moment…. tja. Wat zien we ze dagelijks op de buis doen? Okee we hebben een paar extreme gevallen als Trump en Johnson die voortdurend liegen, verdeel- en heerstechnieken toepassen, beledigen, mensen zwart maken, etc. Geen daverend voorbeeld, toch? En ik vind de besmettelijkheid heel zorgelijk. Maar de gewone Nederlandse politica, nee nauwelijks… daar is iets anders mee. Men braakt voortdurendwoordvoerderszinnen uit en daarmee blijkt een ander probleem aan de oppervlakte te komen, namelijk het gaat minder om de inhoudelijkheid van het standpunt en meer om het behoud van de coalitie en ieders plek in het krachtenveld. En dat is het meest kenmerkend aan het individuele niveau: daar gaat het vaak om “het hachje”.

in mijn eigen werkzame leven heb ik vaak voor dit soort dilemma’s gestaan. Zaken waarover je in termen van goed en kwaad, van juist of laakbaar handelen, redelijk snel tot een conclusie kon komen, maar…. de gevolgen van die conclusie, soms is het gezichtsverlies, soms dreiging van ontslag, soms het risico “uit de groep te worden gestoten”…. de kosten van juist handelen kunnen groot zijn en je maakt inschattingen. Soms op basis van concrete uitlatingen van je baas (om met Bommel te spreken, “de grote Knark in wiens handen je je hachje hebt gelegd”). Soms op basis van irrationele angsten, vage aanwijzingen of wijze raad van derden. Ik heb twee keer om dit soort redenen toch ontslag genomen en drie keer een opdracht beëindigd als KPMG-consultant of zelfstandige. Ik heb het krachtenveld rond mijn hachje wel degelijk gevoeld, maar er een aantal keer maar niet aan toegegeven. En soms was ik zelf die “grote  Knark” die weleens terug in zijn hok mocht, zowel voor mezelf als voor mensen wiens ‘baas’ ik dan even was.

In het geval van een “coalitiepoliticus” weet je op basis van eerdere woede-uitbarstingen van Mark, halve kabinetscrisissen en moeilijke fractievergaderingen redelijk goed waar de grenzen liggen en wat de kosten zijn van het overschrijden ervan wanneer het geweten knaagt. En zo zie je D’66-ministers het onderwijs slopen in plaats van versterken, en individuele kamerleden vertrekken die te veel profiel hebben. De spanningen moeten binnenskamers blijven. Maar het zijn nou precies die spanningen en de openbare discussie erover die de ontwikkeling van de collectieve ethiek schragen en ook “gedeeld” maken en dat precies gebeurt dus nauwelijks. Coalitie en oppositie manoeuvreren zichzelf in posities die niet het onderzoek van volgende stappen mogelijk maken maar juist tegenstellingen uitvergroten en discussie doodslaan.

Als de volgende fase van de collectieve ethiek dit wordt, deze proces-ethiek in plaats van echte inhoudelijke…. ja dan is het logisch dat belastingontduiking prima is bij het volgen van de juiste procedure, dat een Brexit prima is omdat een weliswaar rammelend referendum die uitslag had. Niet meer rekenschap over de gevolgen, maar over de spreadsheets en procedures… in magagementland al een tijdje gebruikelijk. Ik leverde 20 jaar geleden al als consultant “kwaliteit” als mijn klant- en opdrachtdossiers in orde waren en mijn gedrag aantoonbaar transparant was geweest. Onzin, daarvoor werd ik niet ingehuurd en betaald. Ook de discussie in de zorg om de wet BIG-2 draait om het vermijden van de echte vraag naar kwaliteit en gevolgen van handelen en duiken politici en beleidsmakers liever weg achter procedures, kwantitatieve kadertjes en dergelijke om de echte kwaliteitsvraag uit de weg te gaan. En het is juist het denken over wat “kwaliteit”  is en hoe het ontstaat en kan worden beschermd die de ontwikkeling van ethiek voedt. En niet de spreadsheet, het diploma, de procedure, het complete dossier, de vestigingseis….

Maxim moet misschien toch nog maar eens terugkomen. En laten we het dan eens hebben over wat er gebeurt als in de politiek individuele en groeps-spanningen en procesdenken het winnen van de echte inhoudelijke ethische thema’s. Er is weer een wereld terug te winnen….

Bob, man it’s hard, just to live

Ik had Bob al een tijdje niet gezien. Bob valt op in de gym, hij is te zwaar en hij is een prater. Soms komen mensen samen en praten ze tijdens de oefeningen wel wat, maar de meeste mensen doen hun ding daar alleen, zwijgend en zwetend. Bob niet, ja uiteindelijk loopt hij ruim een uur zwijgend op de loopband, maar ervoor en erna zoekt hij bekende gezichten. En daar staat hij dan zo maar tien minuten met de één, 5 minuten met de ander…. Bob moet zijn verhaal kwijt. En ik hoor bij de bekende gezichten.

“Je zal wel gedacht hebben”. Ik deed buikspieroefeningen met mijn ogen dicht en hij stond ineens naast me. “Ik ben inderdaad een maand niet geweest. Kan je wel zien zeker”. Hij klopte op zijn buik.
“Ja ik ben weer weg bij Petra. Weet je nog, twee jaar geleden, dat ik in een gesprek met jou plotseling de conclusie trok dat ik wel weer bij haar in kon trekken? Ik weet het nog als de dag van gisteren. Twintig jaar trekken we nu samen op. Soms woon ik bij haar. Ik had nou mijn eigen plekkie niet meer. Het ging zo goed, maar ja… ik zit nu in het huis van een andere veteraan die een half jaar in het verre oosten zit voor zijn werk.”
Ik hoefde niets te zeggen. Ik keek vragend genoeg kennelijk. “De overgang hè. Jezus man, wat veranderen vrouwen dan.” Hij zweeg weer even en keek me niet meer aan. “Kijk, ik ben natuurlijk een enorme lul om mee te leven, met mijn Kosovotrauma. Hier merk je er niet zoveel van, ik werk me in het zweet, lul een beetje over vrijwilligerswerk en hobby’s…. Maar Petra maakt me mee als ik somber, als ik onrustig word, onbereikbaar, gillend wakker word…. Nee ik ga nu niet.. daar heb je psychiaters voor… ik heb genoeg meegemaakt om een onmogelijk mens te zijn nu. Ik ben ook niet voor niks zo vet… Maar nu trekt ze dat niet meer. Nu moet ik er voor haar zijn en dat trek ik dan weer niet. Nou ineens blijkt hoe stevig je in je schoenen moet staan om met mij…. en hoe stevig ik moet zijn om met een vrouw die hormonaal ontregeld is, plotseling buien heeft waarin ze niet meer zichzelf accepteert, onzeker is over zichzelf, in zichzelf gekeerd raakt en me afwijst, ineens aandacht wil…. ik kan het niet. Ik maakte ’s morgens om 6 uur haar ontbijt klaar en ging weer naar bed. Deed net alsof ik sliep, want we hebben elkaar een paar weken geleden bij het ontbijt bijna de hersens in geslagen.”

Ik vroeg hoe de scheiding emotioneel aanvoelde, of hij er verdriet van had. Hij dacht even na. “Het is heel dubbel. Er viel een last van me af. Bijvoorbeeld. Samen wonen met een ander is fijn, als die ander er voor jou is, maar je moet ook, ja, dingen laten die je wil doen en dingen doen die je niet wilt. Je moet rekening houden. En als die ander dan net zo onvoorspelbaar wordt als ik… Jezus. Maar ook, het voelt lullig om haar in de steek te laten als ze zo tobt met haar vrouw zijn. Het is een soort verraad, dat niet past bij een militair die voor zijn kameraden door het vuur gaat. En ik weet niet zeker of ze nu geen spijt heeft van toen ze “dan rot je maar op” gilde. Maar de opluchting overheerst eigenlijk. Laf hè”.

“En straks,” vroeg ik “straks komt die kameraad van je terug… wat dan?” Hij haalde zijn schouders op. “Misschien, hij heeft geld zat, helpt hij me wel verder. Ik denk toch dat ik alleen moet. Ik heb nog een hoop troep bewaard uit die tijd. Legerspullen. ik verzamelde het als reactie op… Ik was het aan het verkopen, want ik dacht dat ik er nou wel een beetje klaar mee was, maar nu zonder Petra, ik heb haar gevraagd het voor me te bewaren, ondanks dat ik weg ben. Ik ben er dus niet klaar mee. Misschien wel nooit. Ach ja, ik denk nu dat ik klaar ben met Petra, misschien vergis ik me daar ook wel in. Net als die vorige keren….”