Categorie archief: Autobio

Vaders en oorlog

Ze kan zo vernietigend veroordelend kijken. “Tijdens de mobilisatie moest hij zich zonodig melden. Nooit in dienst gezeten. Broederdienst. Ze moesten hem niet. Hij zou alleen maar in de weg lopen. Blij toe was ik.”
“Waarom wou hij dan vechten?”
“Oh, logisch toch, als de Duitsers je land binnenvallen…..”
“En later?”
“O ja, die radio. We luisterden naar Engeland. Daar zat de koningin. Dat was verboden. We wilden de radio verstoppen bij de boer in Schipluiden, maar daar bij de buren van de boer deden de Moffen een inval. Toen nam hij die radio mee naar zijn werk en werd hij aangehouden. Had ie ook nog een papiertje bij zich dat niet mocht. En belandde hij in Kamp Amersfoort”
“Maar hij kwam toch terug? Hoe kan dat dan?”
“Opa. Via de Duitse directie van Wilton. Hij kreeg hem vrij”
“Wat stond daar dan tegenover? Wat moest opa doen, laten, vertellen?
“Weet ik niet, moet je opa vragen”

Het blijft stil. Opa schudt alleen maar nee. Opa wil niet praten over hoe hij het vijf jaar heeft gebolwerkt met een Duitse directie. Hij zegt alleen dat hij nooit heeft gecollaboreerd. Dat hij het deed voor zijn mensen. Dat hij een lintje heeft gekregen voor zijn inzet, later na de oorlog. Wat er is gebeurd is taboe. Ja hij heeft de dokken die de Duitsers naar Hamburg wilden verslepen gesaboteerd. Daar was dat lintje voor. Maar hoe dat dagelijks ging… welke compromissen, en hoe dat ging met mijn vader. Nee. Alleen dat hij het heeft gevraagd, of ze die Zuidema weer terug wilden sturen. Hij was vader geworden inmiddels.

Hij gooit ‘die Untergang des Abendlandes’ voor me op tafel. “Dat is een van de dingen waarmee de ellende begon”
“Hoezo?”
“Er zit op zich wel wat in. Dat elke beschaving ten onder gaat, uiteindelijk. Maar in de handen van idioten worden dit soort gedachten bommen en gaskamers”
“Gaat dit over de oorlog?”
“Nee. Dit is van ervoor. Dat de beschaving ten onder gaat aan groei, openheid. Cultuurvermenging. Dat elites alleen maar aan zichzelf denken en misschien ook wel die hoop op internationale solidariteit van links…. het gaat om het eigen volk. Om wortels waar we vandaan groeien. Over dat soort dingen gaat dat boek. Hitler moet gesmuld hebben”.
“Waarom wou je eigenlijk in dienst in 1940?”
“Gewoon. Die idioten wilden ons aanvallen. Als we iets niet moesten willen was het dat nazivolk. Dat er al zoveel van die idioten ook in Nederland… maar ja. Ik kon niks.”
“Volgens ma wou je alleen maar…”
”Je moeder heeft nooit begrepen waar de oorlog om ging. Die wist alleen maar iets over Oostenrijk en Polen en ons, en over agressie. Over andere landen binnenvallen. Niets over ideologie,over fascisme. Ik weet eigenlijk niet eens of ze niet net zo’n hekel had aan Joden”
“En Amersfoort?”
Ook hij blijft stil. Hij schudt zijn hoofd. Draait zich om en kijkt naar buiten. Nog steeds niets. Hij loopt naar het raam.
“Opa heeft je vrij gekregen he?”
“De ploeg waarin ik zat was aan het eind van de oorlog allemaal dood. Eerst naar Vught, toen naar Duitsland om te werken. Niemand.”
“Maar Amersfoort?”
Weer geen geluid. Hij staat nog steeds bij het raam.
“Wat heeft opa nou moeten doen of beloven, als tegenprestatie?”
“Weet ik niet” zegt hij na een tijdje. “Hij heeft dat ook nooit aan mij willen vertellen.”

Soms zou ik hem willen vragen wat hij denkt als hij Baudet hoort praten over boreale cultuur, homeopathische verdunning en een blank noordelijk Europa. Hij is al 25 jaar dood en zwijgt nog steeds. En dat boek van Spengler? Stukken uit gelezen die ik me niet meer herinner. Ik was te jong.

Maar ik ben sindsdien altijd heel erg op mijn hoede voor romantisch conservatieven.

Heimwee naar iets dat nooit heeft bestaan kan dodelijk zijn.

Vreze des heeren

Parole, parole, parole…

“Waar moet ik dan precies bang voor zijn opa?”. De dominee had het steeds gehad over ” de vrees voor de toorn Gods”. Ik wist wat toorn was: een toren, zoals de kerk had. Ik wist niet wat vrees was. Opa was niet mee geweest naar de kerk. “vrees is angst, jongen, bang zijn” had hij uitgelegd. Maar waarom zou ik bang zijn voor God? “Het zijn maar woorden jongen. Bang zijn heeft niet zoveel zin”.

Het kwam steeds vaker terug. In preken, gebeden, psalmen, de bijbellezing van mijn vader voor het eten… Vreze. Iemand die in God gelooft heeft kennelijk redenen te over om bang te zijn.

It’s only words….

Ik ben nog eens gaan zoeken naar frasen en beweringen over ‘Vrees’. Je struikelt erover, de hele bijbel door. Pamfletten van kerken en dominees te over. Ik heb er hier een paar:

“…wat eist de Heere uw God van u dan de Heere uw God te vrezen, in al Zijn wegen te wandelen en Hem lief te hebben en de Heere uw God te dienen met uw ganse hart en met uw ganse ziel.”
Op de vraag Wie we moeten vrezen geeft de Schrift zelf antwoord. Het is de Heere die Zijn heerschappij over alles doet gaan….
Een dominee: “Het zijn ook Zijn ogen die op alle mensen gericht zijn. Niemand kan iets voor Hem verbergen, zelfs in het diepst van ons onderbewuste dringen Zijn ogen door, Alles ligt voor Hem open als een opengeslagen boek.
De naam HEERE duidt ook aan dat Hij Zich doet kennen als de God des verbonds, Die Zijn rechtvaardigheid èn liefde openbaart in de Heere Jezus Christus, de Zaligmaker van Zijn Gemeente. Die God moeten we vrezen. Dat is de boodschap van het Oude-en Nieuwe Testament.” en
“Hij is die God Die vreselijk is, de Heilige, in Wiens handen het vreselijk is te vallen”.
“Maar ook die God., Die in Christus verlost en zalig maakt. Die ook enkel liefde is en daarom Zijn eniggeboren Zoon zond in de wereld, opdat ieder die in Hem gelooft behouden zou worden. Wie zó Zijn liefde kent, als een heilige, rechtvaardige liefde, vreest de Heere”.
“Deze vreze des Heeren is het beginsel der wetenschap”.
Er wordt wat gesidderd in de bijbel, gebogen….

Kennelijk is God tegelijk liefde en de grote angstaanjagendheid zelve…. Vergeeft hij en is zijn wraak vreselijk tegelijkertijd.

Het heeft even geduurd voor ik de ‘toorn’ begreep, de wraak, de straf.
En veel talent voor angst had ik niet, als jochie. Ik begreep dat ik torens moest mijden, maar dat misverstand vervloog ook in onbevreesde wetenschap. Waar dat toe leidde was een soort twijfel, deugde ik wel? Zou ik niet verdoemd worden omdat ik niet bang kon zijn?  Was dat ‘vreze’? Vast niet het soort waar de Bijbel mee vol stond. Ik begon bang te worden dat ik verstoten zou worden omdat ik iets dat kennelijk zo belangrijk was voor gelovigen niet alleen niet kon begrijpen, maar ook onzin vond voor zover ik het wel begreep. Ik geloof niet dat ik er erg onder gebukt ging. Zo ergens rond de overgang naar de HBS heb ik het los gelaten 11 was ik, of net 12 misschien. Wat overbleef was grote verwondering waarom al die volwassen mensen zich braaf zondag na zondag lieten bang maken en volgieten met de vreze voor de HEERE.

Als ik nou een ding niet wou, was het dus geloven in een God waarvoor ik bang moest zijn. Vreze…. “De meeste mensen zijn braaf en gehoorzaam uit angst jongen…”. Opa weer. Ik wist het al. “En mensen die bang zijn doen domme dingen. Oorlog bijvoorbeeld. Onschuldige mensen vergassen….”.

Waarom denk ik hier nu weer aan?
De moeder van Maarten t Hart? vast…
De strijd tussen de synodalen, de bonders, de gewone hervormden en de evangelisten op de Zuidhollandse eilanden van Jan Brokken’s jeugd? Vast. Die boeken las ik pas.
is het de semi-fascistische onzin die ik Baudet en zijn volgelingen hoor uitslaan, Wilders, met zijn angst voor moslims? Vast. Angst en woede heersen in een deel van de wereld immers

Ik had die nuchtere opa. Die trouwens ook van die eilanden kwam. Sinds mijn elfde was ik door hem niet meer zo bevattelijk, geloofde ik dominees niet meer, vond ik de bijbel een boek vol tegenspraak….

Sindsdien geloofde ik in onbegrijpelijkheid en verwondering. In wat ik niet kon weten en begrijpen. Ik heb de angst wel leren kennen. Angst voor mensen en hun domheid, ja….. Vreeze voor een heere, nee.

Sterke vrouwen en oude pijn

Van de week werd Theresa May in een documentair portret door een vriendin afgeschilderd als iemand die “in een auto een doodlopende straat inrijdt en hard tegen de muur botst. De auto een stuk achteruit rijdt, weer schakelt en weer op de muur inrijdt, en nog eens en nog eens. Haar ontbreekt de flexibiliteit om om te keren en een andere route te kiezen…”. Ik dacht dat ik het herkende. Een ander typeerde haar als iemand die moeilijk warme kontakten maakt en zich slecht inleeft in anderen. Ze heeft haar eigen wereldbeeld en gedachte over hoe het moet en waarheen en daaraan houdt ze vast. Ik dacht dat ik het herkende.
De herkenning berust op de weerstand, de pijn, die ik voel als ik haar zie.

De metafoor van de automobiliste en de muur, mijn moeder was het allebei. Ze had bedacht op welke manier ze het complexe leven kon overleven en zo moest het gaan. Dan bleef ze inrijden op iedereen die haar adviseerde het anders te doen. Maar wij als kinderen ervoeren haar als muur. Je kon doen wat je wou, huilen, flemen, boos worden, chanteren, ze was onwrikbaar en volledig ongevoelig voor wat ons bewoog. De enige naar wie ze af en toe luisterde, die beweging in de muur kon krijgen, was haar vader. Zo heeft May haar man.

Ik herinner me vrij scherp wat dat opleverde. Als alles haar gangetje ging was ze lief, was er humor, maar als ik iets wou dat buiten haar denkkader viel was ze onbereikbaar, zag ze totaal niet of iets voor mij belangrijk was, verdiepte zich niet in achtergronden en beweegredenen, veranderde ze in een muur waar je alleen maar je kop tegen kapot kon lopen. En dat leverde een rare pijnlijke mix op van ‘je niet gezien voelen, immense onmacht, het was unfair om totaal niet gezien en gehoord te worden, niet mee te tellen’. Houden van een vrouw waarvoor je vaak totaal onbelangrijk bent en waarbij je steeds met lege handen staat, dat woog veel zwaarder dan af en toe iets niet te mogen dat je graag wou. Of iets te moeten wat je niet wou, omdat je er belachelijk door werd. Het is plotselinge onverwachte onmacht en kou, verkild zijn tot op het bot, dat je alleen maar voorbij kan laten gaan door je er bij neer te leggen. En als je nou dacht dat je daar gewoon ooit definitief overheen groeit…

Zoals ik al zei, ik voel weerstand bij Theresa May, die zichzelf heeft beloofd een faire Brexit te bewerkstelligen en ver voorbij het point of no return gewoon doorgaat met tegenslagen en nederlagen te incasseren totdat het VK het ravijn inloopt. Omdat ze niet op tijd bij machte is om om te keren en een andere route te kiezen.
Ik hou van sterke vrouwen, maar niet van “muurkracht”. Maar het is erger. Dit type vraagt om humor. Juf Ank uit de luizenmoeder, ik kan haar niet aanzien. Hoe leuker en onhandiger ze haar maken, hoe minder empathisch met haar charmante glimlach, hoe groter het ongemak dat zich fysiek door mijn lijf verspreidt. Zo hadden we in ‘Keeping up appearances” mevrouw Hyacinth Bucket, spreek uit Boekeee (bouquet, klinkt chiquer), levend in haar eigen wereld, ten koste van iedereen om haar heen. Vooral van meneer Bucket. Ik kon het niet aanzien. Niet omdat ik het niet leuk vind, ik zie en begrijp de humor. Het is oude pijn.

Ja, ik heb altijd gehouden van vrouwen met power. Vrouwen die verbinding aangaan, luisteren, integreren, corrigeren als het nodig is, standvastig kunnen zijn, durven uitgaan van hun kracht. Ik heb er veel gekend. Voor mij is het verschil tussen standvastigheid na luisteren en verbinden en de botte en koude standvastigheid van de muur levensgroot, al ziet het er soms bijna hetzelfde uit.

Alleen ik begrijp niet waarom het nog steeds niet is weggesleten, dat wat me verhindert om erom te glimlachen. Ik begrijp niet waarom ik nog steeds onredelijk geïrriteerd raak als in een relatie iets teveel op die muur gaat lijken. Ik ben nu 65 jaar ouder dan dat jongetje… Maar hij leeft nog