Auteursarchief: Hero Zuidema

Spiritualiteit — Niets

Els deed de deur open met een kat op haar arm. De Jehovagetuige op de stoep opende met ongeveer de volgende zin: “U houdt natuurlijk erg van uw kat en U denkt vast dat hij ook in de hemel komt. Nee. U misschien wel, als U de ware Jezus gaat volgen misschien”.
Later toen ik kippensoep stond klaar te maken realiseerde ik me dat ik over die kip/haan niet dacht in termen van, waar komt hij vandaan, waar gaat hij na de dood naartoe en wat betekent dat voor zijn leven? Kennelijk is het “logisch” om in zijn algemeenheid over de dood te denken als over een soort “niets”. Alleen over het eigen leven lukt dat niet.

Volgens mij is spiritualiteit de moed om de confrontatie aan te gaan met dat “niets”.
Zitten we voor onze geboorte in een of andere tussenvorm te wachten tot de tijd en onze gepredestineerde ouders zover zijn om ons te ontvangen? Of ontstaan we pas als de deling van de bevruchte eicel tot stand komt en is er daarvoor… niets….
Gaan we na de dood naar hemel of hel of een paradijs met maagden, worden verenigd met onze gestorven geliefden, is er een vagevuur, een tussenvorm, een parallel universum waar we voortleven, worden we beschermengelen van de nog levende geliefden, of is er …. niets… wat herinneringen van dierbaren, maar verder… niets…
Wat betekenen we zolang we leven? Hebben we een opdracht, karma? Moeten we als luiaards tot de mier gaan? Moeten we onze weg volgen en verantwoordelijkheid nemen? Of moeten we tot de mier gaan, wij ijdeltuiten, om te leren dat het individu niet telt in het leven van het volk? We zijn wat zo lang we er zijn maar we betekenen …. niets….
Zijn we God’s magnum opus, de top van de schepping, de rentmeester van God’s schepping? Of leven we als product van een toevallige evolutie op een onbeduidend planeetje dat rond een onbetekenend sterretje draait in een zonnestelseltje in een uithoek van het heelal en stellen we …. niets ….of daarom juist veel….. voor in het licht van en als kinderen van dat universum? Who do we think we are?

Ergens, zo rond het amfibie en het reptiel in de evolutie, is er iets ontstaan in het brein waar sturende informatie ligt opgeslagen over de relatie tussen het individu en zijn omgeving. Hoe groot we zijn en hoe snel, hoe ver we kunnen gooien en springen om een prooi te vangen. Wat groter en gevaarlijk is. Het is voor 99% onbewust, zowel de info als het gebruik ervan. Daardoor zien we de omgeving altijd in relatie tot onszelf en andersom. We kunnen ons niet wegdenken uit het verschijnsel “omgeving”. We zijn genetisch gebouwd om onszelf niet weg te kunnen denken. Als we ergens naar toe gaan komen we ergens vandaan en als we ergens vertrekken gaan we ergens naartoe. Dat “niets” dat zo logisch is als het gaat over het spirituele leven van dieren is niet te bevatten als het over onszelf gaat en voor erg veel mensen zelfs behoorlijk beangstigend. Ik blijf dat een mooie paradox vinden: wat we als het meest logisch zouden moeten zien, kunnen we niet denken en maakt ons bang. En we vinden dus voortdurend geloven uit om die angst weg te nemen en ons voortbestaan na de dood en de zin van het leven voor de dood te garanderen. In die zin is geloven het einde van de spiritualiteit zoals ik dat zie: je gaat de confrontatie met dat overweldigende, onvatbare niets uit de weg. Veel mensen die dichter bij de dood komen kunnen die confrontatie niet echt meer omzeilen en gaan twijfelen, voelen angsten, stellen zichzelf vragend gerust.  Wat ik vreemd vind is dat de vertegenwoordigers van “het geloof”, welk dan ook, vaak juist bij dat soort momenten aanwezig zijn, maar tegen de mensen om de oude stervende mens heen de geruststelling blijven brengen. De twijfel weghouden, de angst niet duiden, de nabestaanden niet helpen om hun eigen spirituele pad te gaan.

Veel mensen geloven niet meer en dat zou in mijn definitie van spiritualiteit grote kansen moeten scheppen voor een spiritueel leven. Maar, slechts weinig mensen nemen de tijd en de gelegenheid om zich met zichzelf te confronteren, laat staan met het niets. We zijn verknoopt met telefoon en tablet, zoeken voortdurend prikkels en erkenning…. Ik had de zee nodig, en later de Grand Canyon, en nog later de mededeling dat ik kanker had, al ben ik daar nu van gerepareerd. Om tijd te kunnen nemen, om nietig, nietsig, niets te kunnen worden. Om dat centrumpje in de hersenen waarin we onszelf altijd in onze omgeving zien te ontregelen en “open”  te kunnen raken.  En toch lukt dat nooit. Ik kom alleen af en toe in de buurt. En dan is er altijd zowel een soort drijvend zwelgen in een besef van eenheid met alles (we zijn dan in mijn visioen een soort tijd- en plaatsgebonden manifestatie van het universum en dat voel ik dan ook zo, en dat is “verre van Niets” maar juist bijna alles) als een pijnlijke leegte rond het middenrif waarin klinkt dat het allemaal voor niets was, niets heeft voorgesteld… Een soort pijn die vergelijkbaar is met wat je voelt als er pijn uit je jeugd langs komt, de zich herhalende onoplosbaarheden en oneerlijke momenten die zich ergens verankerd hebben. Ook dat is trouwens de moeite waard om af en toe bij stil te staan. Want die pijn kleurt later de liefde die je geeft en krijgt. Later meer….

Mannen die weten hoe God het eigenlijk bedoelt…

Intens verdrietig word ik er van.
Ik heb best af en toe opvattingen, maar ook, gelukkig nog steeds, een gezonde nieuwsgierigheid naar de vraag of ik ook gelijk heb. Mijn vader had die nieuwsgierigheid ook. Hij had ook zoveel filosofie gelezen dat de relativiteit van “waarheid” ook tot zijn denkwereld was doorgedrongen.
Ik heb veel mensen ontmoet, meestal mannen maar ook vrouwen, die deze nieuwsgierigheid misten. Mijn moeder was er daar één van. En bij mijn moeder kon ik de af en toe rampzalige gevolgen van starheid van jongs af aan goed waarnemen.

Wanneer ik voor het eerst mijn buitengewoon gezonde wantrouwen tegen mensen die zeiden beter te weten dan anderen wat God bedoelde en wou nou precies heb ontwikkeld weet ik niet meer. Rond mijn 6e/7e gooide ik een pijltje (zo’n opgerold papiertje, dat we als jongens met een elektriciteitsbuis schoten) van het balkon af de kerk in tijdens de preek. Ik verveelde me kapot. De dominee zat de dinsdagmiddag erop na schooltijd bij ons thuis en vertelde dat God alles zag, maar jongens zo jong als ik nu nog vergaf. Als de kiem al niet was gelegd, gebeurde het toen. Dat is zeker. Als ik nu als volwassene moet verwoorden wat ik toen dacht zou het ongeveer luiden: “laffe zak, als je niet durft fte zeggen dat je dit zelf niet wilt, maar je achter de vergevende God moet verschuilen, hoef ik je niet meer serieus te nemen.” Ja de kleine revolutionair was al vroeg manifest. Alleen zei ik nog niets. Het moet van mijn gezicht te lezen zijn geweest. En sindsdien in ieder geval, groeide elke keer weer als ik hoorde dat God iets wou of juist niet weer de ondertoon, “ik wil dit niet, ik ben bang dat.., ik vraag van jou… maar ik sleep er omdat ik van mezelf niet genoeg overtuigingskracht heb, God maar even met de haren bij”. Ernstig? In ieder geval meestal eerder zielig…. En de maatschappelijke gevolgen waren soms erg groot. Dan wordt het wel ernstig.

Ik heb later verschillende dominees ontmoet die bijna net zoveel twijfel kenden en nieuwsgierigheid toelieten als ik. De rij religieuze betweters bestond voornamelijk uit ouderlingen, kapelaans, tot heiden bekeerde gereformeerden, etc. Veel voorgangers, veruit de meesten, durven wel iets aan onderscheid mee te nemen tussen de kern van de geloofsboodschap en de maatschappelijke instituties, waarden en normen die eromheen zijn gegroeid. Maar er blijven uitzonderingen.
Toen ik “mijn” eerste gereformeerde homo ontmoette, hij was inmiddels 26 toen hij de kast uitkwam en nog, slechts met mate, drong tot me door dat er veel mensen rondlopen die vinden dat God homo’s niet bedoeld heeft. Nee, ze zijn eigenlijk zelf bang… en legitimeren hun op angst gebaseerde reactie met iets dat buiten discussie staat. Je zal maar als ouderling of Cees van der Staaij tegen je kind moeten zeggen dat je vindt dat God hem/haar zo niet heeft bedoeld… Joop, toen, heeft dat 12 jaar tegen zichzelf gezegd. En ernaar geleden…. En hij heeft altijd gedacht toen, dat de liefde hij inmiddels toen voor zijn Piet voelde ook een liefde was die God niet bedoeld kon hebben. En zeker niet dat Piet en hij samen door het leven zouden willen en toch gerespecteerd konden worden. Joop heeft vaak dood gewild, maar ook gevoeld dat God ook dat niet bedoeld kon hebben. Maar wat dan wel? Mijn antwoord was “Geen God, of in ieder geval geen kerk”. Maar Joop schudde nee. God moest blijven…. maar hij moest ruimte vinden voor een ander beeld over God, zoiets…. Ik herinner me dat gesprek nog goed. Ik was 19 en inmiddels al atheīst, het was laat, ik had bardienst en Joop was gedeprimeerd….

Ja dat Nashville-geneuzel…. Ik probeer dit te behandelen als een opvatting waarvan ik me nog moet afvragen of ik wel gelijk heb. Maar dat lukt me niet. En heb ik er op het niveau van een individu met een opvatting al moeite mee, als het een opvatting wordt van een organisatie gaat er bij mij veel licht uit. Zo heb ik me altijd afgevraagd of de SGP niet verboden moest worden. Volgens artikel 1 van onze Grondwet mag discriminatie niet, op grond van godsdienst, geslacht, seksuele geaardheid, herkomst, etc. En de SGP weerde vrouwen. Is het zo in ons staatsbestel, dat je mag cherry-picken uit de Grondwet als je maar christelijk genoeg bent? De rechter heeft uiteindelijk ingegrepen en er zijn nu enkele SGP-vrouwen in het openbaar bestuur te vinden. En nu weer met homo’s en transgenders. En, meent de SGP-leiding zeker te weten, God heeft niet alleen de mens geschapen, maar ook het huwelijk. En ze zeggen te weten hoe God dat huwelijk heeft bedoeld… (Daar hebben ze trouwens in Rome ook een nogal onbenullig handje van). Nou kan iedere sociale wetenschapper je uitleggen dat het huwelijk een door mensen ontwikkelde institutie is, net als de democratie. En als maatschappelijke institutie mee-verandert in de tijd. Met een juridische functie, maar ook met functies die het maatschappelijk verkeer moeten regelen. En als God dan toch ook de democratie heeft geschapen, dan weet ik zeker dat hij die niet heeft bedoeld om daarvan Moslims, vrouwen, homo’s transgenders of wie dan ook uit te sluiten. Een discriminerende partij moet verboden worden (geldt dus ook voor de PVV en Forum, misschien zelfs voor Denk), Een partij die de Grondwet niet in essentie -en wat is artikel 1 anders- onderschrijft hoort niet in de volksvertegenwoordiging. Discriminerende christenen kunnen genezen worden (zeker weten?), in tegenstelling tot homoseksualiteit. Laten we daar dan maar op inzetten.

Eigenlijk zou ik hartgrondig willen vloeken.

Dwaaloog Dolleman en Ina Damman in een geel hesje

Ok, duidelijk. Een staaroperatie stelt geen klap voor. Geen pijn of irritatie. Beetje voorzichtig zijn na afloop en wat druppelen. Niks aan de hand. Dat wil zeggen tot het tweede oog ook is gebeurd. Ik zit er nu tussenin, tussen de twee operaties en ik word moe en dwarrelig van het voortdurend over elkaar heen schuiven van twee beelden. Een kleine en een grote (het rechteroog achter een brillenglas vergroot) een helder en een wat gelig. ik krijg ze niet gecombineerd en dat leidt ertoe dat ik merk dat mijn hersentje de ogen laten dwalen en zoeken. Ik raak er suf van en wat naar binnen gekeerd. Slaap tien uur per nacht of soms meer (anders max 7) en raak soms ook sneller geïrriteerd. maar allee. Nog een paar dagen niet of nauwelijks in de auto of de fiets (eigenlijk is elke vorm van deelname aan het verkeer een waagstuk nu) en wat meer lezen met één oog dicht.

Dat lezen…. Na de koperen tuin van Vestdijk, begonnen aan het ultieme jeugdsentiment via Vestdijk: deel 1 van de Anton Wachter-reeks: Ina Damman. Ik was 14 toen ik ze las. En er waren veel parallellen. Anton was bangig en werd gepest. Ik had alle reden tot bang zijn, want ik was een jaar jonger dan de rest omdat ik op de lagere school een klas had overgeslagen. Ik werd niet gepest, maar hield me als underdog ook zeer gedeisd. Ik zat dan wel niet op de HBS in Lahringen (Vestdijks’ Harlingen) maar in Vlaringen (Schiedams voor Vlaardingen). En ik had een hekel aan die HBS met zijn grote ruwe jongens, het eind fietsen over de dijk elke dag, de soms ontzagwekkende leraren. Anton werd in de tweede klas verliefd, op Ina. Ik in de derde (ik was ook een jaar jonger) op Elly. Die ik jaren later wist te strikken, Els ben gaan noemen,  en waarmee ik nu bijna 50 jaar getrouwd ben. Ik weet nog dat ik die boeken verslond toen, die Vestdijk-sfeer. Die verstikkende burgerlijkheid. Een emotioneel sterk uitvergrote replica van het soort stormpjes die mijn gemoed toen teisterden, zoals het ongeloof dat zo’n onaards mooi meisje ooit iets van me zou willen weten, de verlamming van mijn tong als ik met haar zou mogen praten, de pogingen om me haar gezicht voor de geest te halen als ik haar niet zag, het onvermogen om me op mijn huiswerk te concentreren als ik aan haar dacht. En nu al lezend, merk ik dat het boek me niet boeit en dat de herinneringen diep zijn weg gestopt, onder lagen met nieuwe en anderssoortige onzekerheden. Het mijmeren is aardig….

Wat wel tot me doordringt is de sousah om de gele hesjes. Ik krijg de indruk dat er al veel exegeten zijn, Duiders, zie-je-wel-roepers. Sommigen hebben belangen, want ze proberen taal uit te slaan die de opstandige mensen moeten verleiden zich tot hun kamp te bekeren, Buma, Baudet en Wilders bijvoorbeeld. Ik voel me een zie-je-wel-roeper. Ik meen dat er al een tijd een lijn in mijn blogs zit, een lijn die te maken heeft met het doorzien “woordvoerders-spin” van one-liners, met boosheid om de afbraak van de verzorgingsstaat en toenemende inkomensverschillen.  Ik erger me er kapot aan dat de zorg met grote bezuiniging gepaard gaand wordt gedecentraliseerd “omdat de gemeente dichter op de burger zit” en de politie (die vaak te maken heeft met dezelfde gecompliceerde meervoudige problematiek bij dezelfde jongeren als de jeugdzorg) gecentraliseerd tot een landelijke politie. In beide gevallen worden alle checks and balances, alle correctie- en verbindingslijntjes verbroken en kapot gemaakt en wordt de aansturing in handen gelegd van mensen die het niet kunnen, ook omdat alle oude aansturingsmechanismen kapot zijn gemaakt. Het gebeurt door dezelfde regering. Om machtspolitieke en financiële redenen, niet om inhoudelijke, want dan zouden de redeneringen niet zo met elkaar in strijd zijn. De burger ziet het gebeuren….en gelooft haar leiders niet meer.  De troep is groot. “But it all makes perfect sense… Expressed in dollars and cents” (Roger Waters).  
Zo erger ik me al jaren eraan kapot dat de lonen in de zorg en bij de overheid, bij het onderwijs en de politie niet omhoog gaan met de markt mee. Het kabinet strijd voert met bonden om dat te bereiken en met dezelfde adem sprekend de bestuurders van onderwijsinstellingen een salarisstijging van meer dan 10% gunt. Zo erger ik me kapot dat mensen met een uitkering een inkomensstraf krijgen als ze een onbegrijpelijke brief verkeerd hebben gelezen, maar de ING-top niet wordt vervolgd wegens witwassen. Zo erger ik me al jaren kapot aan de belasting-ontwijking van multinationals en haar aandeelhouders en ziet het er nu naar uit dat ook deze weer relatief worden ontzien bij klimaatmaatregelen, terwijl ze meer dan 50% van de CO2-uitstoot leveren. Schiphol groeit. De gewone man die tickets koopt moet 7 euro vliegtaks betalen. Het is niks, druppels op een gloeiende plaat om de luchtvaartsector te ontzien terwijl de lasten van die druppels bij de vakantiegangers vallen.  “But it all makes perfect sense… Expressed in dollars and cents”. 

Als dit is wat de gele hesjes beweegt begrijp ik ze. Een politieke elite die de zwakken straft en de sterken ontziet, die de zwakken belast (omdat er nu eenmaal veel meer van zijn) en de sterken 4 miljard lastenverlichting bezorgt, die bestuurders de ruimte gunt van een loonsverhoging ter grootte van een heel salaris van hun medewerkers… dan moet je toch wel haast alle vertrouwen in die elite verliezen. Of ze nu in de politiek zitten of in de markt. In 2008 hadden we een gigantische economische crisis. Op papier zijn we er weer boven op. De veerkracht van het bedrijfsleven is zo groot dat we tegenslagen binnen tien jaar te boven zijn. We mochten willen dat het klimaat en de natuur een vergelijkbare veerkracht hadden. Maar onze elites zijn bezorgder om Shell en Unilever dan over mijn kleinkinderen. Is dat ook de kern van de protesten? 
Maar die gele hesjes… die keren zich tegen van alles, tegen klimaatmaatregelen, tegen buitenlanders en vluchtelingen, Het lijkt een berg ongericht ongenoegen waar ongetwijfeld ook weer van die Twitter- en Facebook-bots achter zitten. Er zijn teveel partijen die belang hebben bij wanorde en het vallen van regeringen (zoals in België).

Ik heb dwaalogen, zie wazig en vul met mijn hersentje in wat mijn ogen niet goed waarnemen. Zo lang dat gaat om de dagelijkse dingen als een glas op tafel zetten (in plaats van op het randje) lukt dat aardig. En het nu dagelijkse  “Rutte rot op” resoneert wel wat na 8 jaar sloopwerk aan de verzorgingsstaat. Alleen ik meen te zien dat het alternatief van ultrarechtse domme schreeuwers me nog veel minder aanstaat.  Toch maar weer een eigen partij oprichten? Zal wel zien als ik weer wat beter zie….