Het over hebt paard getilde individu

We zijn allemaal verschillend. Da’s overigens hartstikke makkelijk want we herkennen elkaar dus direct. We zijn allemaal een individu, ook omdat we beseffen dat we dat zijn. We weten dat er een ” ik” is dat pijn voelt, verdriet heeft, lol heeft, trots is. En omdat we dat allemaal beseffen, is “individualiteit” iets natuurlijks iets dat aangeboren is, genetisch aangelegd. Waar. Maar de vraag is hoe belangrijk dat is. En waarom, en waar en hoe?

Waar het spannend wordt is waar die besefte individualiteit omslaat in, overgaat naar, individualisme. Waar “ik” en een beperkt “wij” in onze dagelijkse beleving dominant worden, onze keuzen en humeuren bepalen. En dat is niet aangeboren of natuurlijk, dat is niet “nature”: maar “nurture”, opvoeding, cultuur. En hier gaat iets mis.

Voor mij is mijn besef van mijn individualiteit altijd iets geweest waar verwondering omheen hing. Ik ben een sociaal dier dat graag alleen is. Toen ik een jochie was ging ik vaak in mijn eentje vissen. Ik heb me nooit alleen gevoeld maar ik heb heel vaak een soort natuurlijke eenheid ervaren met alles wat er om me heen was, water, wind, zon, regen, kou, vogels, ruisende bomen en riet… En dat is nog steeds zo als ik (alleen) in de natuur ben. Ik beleef als ik alleen ben niet mijn individualiteit, maar mijn verbondenheid met alles wat er is.

Toen ik erover ging nadenken kwamen er andere beelden. Ik zie in de ontwikkeling van kinderen/mensen in de periode van ruwweg het negende jaar tot de vroege adolescentie dat besef van individualiteit opkomen. De tijd waarin je kiest waar je bij hoort. wie je vrienden zijn, in die tijd beginnen kinderen elkaar niet alleen op te zoeken maar plotseling ook te minachten, soms te pesten, en te mijden. Men kiest kleding, haardracht, muzieksmaak, sport, kortom je kristalliseert als individu uit. We doen dat “allemaal” in die tijd, dus dat mechanisme zal in de natuurlijke ontwikkeling zitten. Hoe we dat doen, wat we kiezen. de hoeveelheid keuze die we hebben, dat is cultuur. De heftigheid en de impact ervan op ons geestelijk welbevinden ook. Een boerenzoon werd vroeger boer of iets van die aard. Nu heeft een kind zoveel te kiezen dat hij er stress van krijgt, nee niet alleen van de hoeveelheid keuzeruimte, ook door de druk om in zijn/haar keuzes iets van het leven te maken dat geslaagd mag worden genoemd. We worden geacht succes te hebben, liefst op zoveel mogelijk gebieden, voortdurend te genieten en ons geluk te delen. Geslaagde baan, perfecte kinderen, voorbeeldige vakanties, de juiste inrichting van het huis….

Ook in de geschiedenis (of moet je dat menselijke evolutie noemen?) zit er rond het beleven van individualiteit iets bijzonders. Ik heb me wel eens afgevraagd of door het feit dat de kindersterfte zo hoog was vroeger iets is ontstaan waardoor het specifieke individu vroeger veel minder spannend was. Telde een individueel leven minder? Is onze westerse gevoeligheid voor oorlogsbeelden met dode of lijdende kinderen iets dat van betrekkelijk recente datum is? We hebben er geen tien meer maar 2,4 en ze tellen meer als individu. Ik vraag me af hoeveel middeleeuwse soldaten, die met zwaard of lans hun tegenstanders in de ogen konden kijken als ze deze doodden, naderhand post traumatische stress hadden… Nu begrijpen we hoe zwaar het is om iemand te doden, nu kunnen we ons een leven lang verscheurd voelen. Toen ook? Ik denk het niet. Ons soort individualisme is recent, van na de industriële revolutie en na de medische revolutie. Maar de vraag is ook hoeveel we ervan begrijpen. Ik hoor Trump “een lans breken” voor het bewapenen van leerkrachten… Hij begrijpt, in de meeste individualistische cultuur van de wereld zelfs, niet dat een leerkracht niet op aarde is en gebouwd is om te doden. Hij/zij zou er een leven lang kapot van zijn. Er spreekt in ieder geval iets uit van het “waardeloos” verklaren van een leven dat zich niet heeft ontwikkeld volgens de huidige norm en de norm van de groep. In die zin refereert Trumps onzin aan een heel oud mensbeeld, een mensbeeld van voor de verlichting en uit de tijd dat Indianen en Mexicanen en outlaws onder applaus en gejuich en zonder trauma mochten worden gedood en verhangen. …

Ook culturen verschillen sterk. In Japan en China is de individualiteit veel minder spannend en belangrijk. Daar gaat het om de verankering van de mens in de samenleving en de vraag wat de mens “goed” kan doen in die samenleving voor anderen. Er zijn momenten dat ik me tussen mijn vrienden een halve chinees voel. Als ik laat merken hoezeer het afbreken van de sociale cohesie en voorzieningen in de samenleving me raakt, wordt me soms voorgehouden dat dit wel eens slecht zou kunnen zijn voor mijn geestelijke gezondheid. Daar word ik niet gelukkig van, van dat met passie sleuren aan wat ik maatschappelijk belangrijk vind, zeggen ze dan. En zeker als daarbij boosheid in het geding komt. Ja, dat is een mal verschil, waar ons soort individualisme is ingebed in psychologie en imago is daar in het oosten het meer dienende individualisme ingebed in spiritualiteit. Ons soort individualisme is om met de Maslow-pramide te spreken verbonden met “zelfrealisatie” als diepe individuele beleving, maar omdat die realisatie niet zoveel voorstelt als dat de anderen niet opvalt…. wat een geluk hebben we toch dat we twitter, Facebook instagram en dergelijke hebben. Maar ook wat een armoedigheid eigenlijk.

Ons individualisme is gevoed door wetenschap en kapitalisme. Onze consumptie is een van de belangrijkste vehikels geworden om onze individualiteit te ontwikkelen. Men zegt wel dat het protestantisme dat soms als ten grondslag liggend aan dat kapitalisme wordt gezien ook het individualisme in de spiritualiteit heeft bevorderd. Niet meer wat de kerk zei, maar wat de gelovigen, zelf lezend in de schrift als hun eigen richting en goddelijke opdracht konden ervaren. Het zal zo zijn. Wat ik de laatste tijd rond New Age en nieuwe spiritualiteit heb zien ontstaan heeft ook veel sterk individualistische trekken. Met gelooft weer in reïncarnatie van een persoonlijke ziel met een leeropdracht. Ook daar gaat het vaak om een persoonlijke spirituele “reis”, een voettocht naar Santiago desnoods, om te ontdekken wie je bent. Daar neem je middelen om de remmingen weg te halen die in je brein zitten om die ontdekkingsreis succesvol te maken. Waar ik het “jezus-beeld” in eerdere blogs al een vaak sterk narcistisch ingestoken beeld heb genoemd, (Gods meesterwerk dat God persoonlijk kent, al zijn haren heeft geteld en al zijn zonden vergeeft, jezelf als toppunt van de schepping zien, je bewust zijn van je stupiditeit maar geadoreerd en vergeven worden, als dat geen narcisme is weet ik het niet meer) zie ik narcisme en een wat zieke mengeling van zelfhaat (leren door vasten en afzien ook) en eigenliefde in veel moderne spiritualiteit terug.

Als ik aan het begin de vraag stel of dat ook evolutie mag worden genoemd, dan is het de vraag of dat individualisme ook ergens toe dient, ons brengt wat we willen en nodig hebben om te overleven. Ik vermoed dat het ons als individu brengt dat we het materieel beter hebben dan onze voorouders. In de laatste serie van Ruben Terlau over China zie je ook voortdurend blije Chinezen de materiele vooruitgang loven. Ik vermoed ook dat het ons helpt om via de wetenschap steeds meer te begrijpen. Let wel. Individualisme is niet alleen slecht.

Maar datzelfde individualisme, af en toe heftig ontaard in narcisme, leidt er ook toe dat we doorconsumeren, ook als dat de aarde schaadt en de toekomst van onze kinderen in het geding brengt. Het bezorgt stress. Het maakt overgevoelig voor reclame en beïnvloeding. Het leidt tot America first en Brexit. Het leidt tot vreemdelingenhaat. Het leidt, als ik Bas Heijne mag geloven, ook tot de democratisering van de twijfel aan de waarheid, die in de wetenschap wel ergens op slaat, maar in de handen van populisten levensgevaarlijk is. Het leidt tot een kaping van het politiek debat door narcisten. Het leidt tot een dominant liberaal kapitalisme, dat de overheid wil terugdringen, overheidstaken wil kapen, idiote “frames” als de zelfredzame mens schept en leiders op de overheid zet die een hekel hebben aan de overheid. Alsof je een autofabriek laat leiden door een baas die iedereen de auto uit wil hebben of een snoepfabriek door iemand die eigenlijk suiker wil verbieden. Ik zie dat het met de liberale ideologie samenhangende individualisme is doorgeschoten. We hebben correctie nodig maar hoe? Waar kunnen we terugvinden waarvan we onderweg kennelijk zoveel verloren hebben dat we onszelf en onze kinderen zijn gaan schaden? Waar kunnen we weer leren dat een mens goed doet als hij zich bekommert om zijn niet zelfredzame naaste, of de niet zelfredzame natuur en als hij dat niet zelf kan, op zijn eigen schaal, dat hij dan collectieve voorzieningen schept om dat te regelen. Je bent niet alleen niets zonder wifi, ook niet zonder besef van de waarde van de collectiviteit, en dat liefst weer ook met wat spirituele onderbouwing…..

1 thought on “Het over hebt paard getilde individu

  1. Floris Rommerts

    Hoi Hero,
    Ik herken elementen en tendensen in je stukje. Ik weet ook, dat er in diverse branches narcisten en zelfhaters zijn, maar ik begrijp niet, dat je dan plotseling de narcisten in de branche van “new age” zo nadrukkelijk onderstreept. En de “persoonlijke” reincarnatie, terwijl er een grote keuze, zowel narcistisch als mededogend en “partnering” (David Spangler c.s.) bestaat. Ik prefereer de invalshoek in het weliswaar waarnemen van uitwassen, maar zich richten en versterken van “het goede”.
    Overigens mooi dat je het schrijft en ook mooi opschrijft.
    Groet, Floris (ingekort)

    Reageren

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *