Maandelijks archief: juni 2015

Link

De ergernis van juni? Er was veel deze maand, en hij is nog niet om. Dat ik nu al schrijf komt door de dreigende afhaak-actie van de Grieken.

Natuurlijk was er Hans de Boer met z’n Labbekakken. Het woord schijnt afkomstig (of liever te danken aan zijn naam) te zijn van l’Abbé Caque een naar Nederland uitgeweken priester die nooit de mis deed. Ik heb met Hans een klein stukje KPMG-verleden gemeen en toen was hij ook al zo. Scherp en meedogenloos goed in zijn vak, scherp en op het gênante af bot in zijn taalgebruik en humor. Ik gun dat iedereen, maar als je boegbeeld van de werkgevers bent gelden andere normen, zeker als die werkgevers zo moeilijk te bewegen zijn om arbeidsgehandicapten in dienst te nemen en dergelijke. Je verantwoordelijkheid dient van invloed te zijn op je openbaar taalgebruik en als je dat niet wenst in te zien…. wat zei Aboutaleb ook al weer?… dan hoepel je toch op…

Er is een tweede ergernis die zich een aantal keren op verschillende plaatsen en in verschillende gedaanten heeft voorgedaan. En dat is de manier waarop de politiek een volstrekte fictie omarmt als beleidstheorie en vervolgens tegen de wereld roept “Red je d’r maar mee” en ook grote krokodillentranen en wijzen naar anderen als we er ons niet mee redden. Zo was er in mijn gemeente een wethouder en een andere regeringsfractie die gingen uitleggen hoe een bibliotheek met een vrijwel gelijk dienstverleningsniveau kon door functioneren met een (alle ingrepen van de laatste jaren opgeteld) miljoen minder subsidie. Ze gingen het zelfs in de raadsvergadering zitten voorrekenen. Schaamteverwekkend. De blaren moeten hier nog komen en we zullen er op moeten zitten na de verschraling. Zo hebben we stevig bezuinigd op de geestelijke gezondheidszorg, politie en justitie. En als we niet bezuinigden, dan reorganiseerden we wel. En dan heeft het apparaat van politie en het openbaar ministerie de fout gemaakt als meneer van U. eerst Els Borst ombrengt en later zijn zus. Ja natuurlijk hebben die fouten gemaakt. Maar je kunt wel gelóven dat iedereen hetzelfde kan blijven doen met veel minder geld en veel meer inspanningen op zijsporen als organisatieveranderingen en kultuurprojecten, maar het werkt nièt zo.
En dan al die historieën rond de NS. Laat ik het niet over de Fyra hebben. Nu was er een Limburgse aanbesteding met fraude en een topman die daarvan wist. Die topman wordt door de fiere Dijsselbloem van z’n functie gejaagd, maar niet ontslagen door commissarissen. Met allerlei juridische claims op ontslagvergoedingen tot gevolg terwijl, ja terwijl wat, ons hele rechtsgevoel om iets totaal anders schreeuwt. Een belangrijke bron van deze ellende is het feit dat we in de laatste decennia allerlei zaken naar de markt overbrengen. Maar “Openbaar Vervoer” – het woord openbaar zegt t al – is een nutsfunctie en dus is een openbaarvervoersbedrijf hoogstens hybride. De overheid houdt allerlei touwtjes in handen rond kosten, tarieven, kwaliteit, routes e.d. En het zal dus nooit wat worden met hybride bedrijven. De concurrentie is sterk beperkt en de voorwaarden voor innovatie en productontwikkeling ook. Dan loopt het zó uit de hand als je moet aanbesteden, zie de Fyra of het loopt zus uit de hand, zie Limburg. Maar natuurlijk hebben de professionals het gedaan.
En natuurlijk doen de professionals het. Ze wringen zich in allerlei bochten om het openbaar ministerie, het openbaar vervoer, de geestelijke gezondheidszorg, de bejaardenzorg, het onderwijs, de huisartsenzorg, de kwaliteit te laten blijven houden die de leerling, de klant, de patiënt verwacht. Ze proberen binnen de politieke kaders te blijven voorzover die financieel zijn, maar scheppen een nieuwe manier van werken, met minder contact-uren van de psychiater of de leerkracht en meer door goedkopere minder goed opgeleide krachten, met andere wegen om hetzelfde te halen, met meer risico’s misschien. Wel binnen de officiële financiële kaders, maar vanuit een andere waardenoriëntatie en een ander normbesef dan dat formele in de Haagse kaasstolp vastgelegde kader. Afgezien van de geloofwaardigheidsproblemen tussen professionals en politiek die er al zijn, is dit ook een vorm van bestuurlijke vernieuwing die waarschijnlijk niemand wenst op de lange duur, maar nu verschrikkelijk noodzakelijk is voor het maatschappelijk functioneren.

Ik wil het eigenlijk niet meer hebben over het belastinggedoe. Nederland heeft met zijn open economie altijd grotere uitslagen dan de grotere economieën om ons heen als het gaat om pieken en dalen. Met Europa voeren we nu ook nog een cyclische economische politiek. Bezuinigen en belasting verhogen als er minder belasting binnenkomt zodat het binnenlands bestedingsniveau sterker mee daalt met/dan de conjunctuur en vervolgens als het weer aantrekt andersom. Als we nu (anderhalf jaar geleden was het een strak plan geweest, niet voor de staatsschuld, maar wel voor de recessie) iets niet nodig hebben, macro-economisch gezien, is het belastingverlagingen en BTW verhogingen en meer van dat soort chaotisch gerommel. En we doen het alleen omdat Pechtold de hervormingen wil met het mantra dat arbeid goedkoper moet worden. Pechtold, houdt die ook het zakgeld van zijn kinderen in s zomers zodat ze vakantiebaantjes gaan zoeken en noemt hij dat ook hervormen dan? Verkiezingsretoriek en angst en daarom verhitten we de economie maar even bovenmatig? Ik snap het niet goed… en het stoort me…

Maar het ergste blijf ik het gehannes door, met en rond Griekenland vinden. We zitten nu acht jaar in een economische en financiële crisis. En Griekenland, een van de zwakste economieën binnen de euro tobt dus ook relatief hard. Griekenland, was het niet de laatste (militaire) dictatuur van Europa? De één na laatste dan? Met rijken die nooit belasting betaalden maar wel met Maria Callas en Jackie Kennedy trouwden.. O wat genoten we mee in het society-nieuws. En wie hielp de Grieken bij hun overgang van fascisme en kapitaalvlucht naar democratie en normale belastingmoraal? Nooit iets van gehoord eigenlijk. En dus is het nog steeds zo, wordt door de rijken het minst belasting betaald en hulpconstructies voor het gewone volk worden door Europa niet begrepen. 550 miljard is er nu naar toe. Ik vraag me altijd af hoe mensen die voor een Grexit van Griekse uitvreters zijn zich dat voorstellen, een kolonne auto’s die met koffers vol bakbiljetten in kleine coupures…? Nou het gaat net zo als de manier waarop wij Bol.com betalen. Er gaat geen geld van A naar B. Banken lenen digitaal en virtueel uit tegen rente’s die door de Moody’s van de wereld worden bepaald en lucratief zijn. Staatsschuld is de optelsom van virtuele overboekingen (met garanties door centrale banken) en virtuele door kredietbeoordelaars uit Amerika gestuurde rentepercentages. Maar even afgezien van wie er nou gelijk heeft, de Grieken die beweren dat het staatsschuld- en tekort-beleid van Europa het land kapot maken of de cyclisch denkende Europeanen, er is in acht jaar geen enkele voortgang geboekt in het leren elkaar te begrijpen. Varoufakis is hoogleraar in de speltheorie, het soort spelletjes in onderhandelingen dat nu wordt gespeeld. Intussen is er in Europa de angst voor het uiteenvallen van de Munt-unie, nu Cameron en de Spanjaarden aan overigens totaal verschillende touwtjes trekkend meer vraagtekens achter Europa produceren dan wie ook wenselijk vindt. Het gevolg is dat alle partijen elkaar in een dodelijke spelletjes-omklemming en achterban-kramp houden terwijl ze innig omarmd de helling afrollen. Geen stoppen meer aan. En wat het betekent voor alle Europese pensioenen, onze banken en verzekeraars, onze hypotheken en huizenprijzen… niemand weet het en het lijkt de onderhandelende mensen ook weinig te interesseren. Wat op het spel staat is het voortbestaan van een institutie (waarbinnen Duitsers de macht hebben, maar dit terzijde). Als er iets gevaarlijk is voor gewone mensen is het de angst van institutiebestuurders dat ze afbrokkelen. (Zie kleinschalig, de felle reactie van de katholieke kerk tegen homohuwelijk en condooms voor Afrika. Slachtoffers, geen probleem). Misschien is een Grexit goed voor de Grieken. IJsland is er prima en snel bovenop gekomen na het faillissement van hun banken en de gevangenisstraffen van hun bankbestuurders. Daar gaat het me nu even niet om. Die onwil, dat onvermogen, om een gezamenlijke toekomst te ontwerpen, om over mantra’s en dogma’s heen te klimmen, om elkaar te leren begrijpen en respecteren, ondanks alle bewezen kunde in het sluiten van maffe compromissen binnen hun gedeelde referentiekaders, dat is het dat mij zo ergert. Dat stiekem een andere agenda hebben dan de agenda die je naar buiten brengt, het voortbestaan van Europa en de angst voor populisme… En daar dan zoveel risico’s voor anderen om nemen… Dat, je eigen fictieve wereld boven die van je burgers stellen…. Dat…..

De onvolmaakte mens 2

Niet dat dat depressieve cynisme van Houellebecq nou voor mij de maat der dingen is, of die gedachte dat het verlangen naar seks, de hoofdzonde begeerte, nou altijd de belangrijkste emotie is, of macht. Leid nou uit aflevering 1 nou niet af dat voor mij het leven bestaat uit lijden met een randje prettige toevalligheden of zo. Maar als ik vragen heb bij de dingen die de uitvinder en de oplosser in de mens -in mij dus ook- bewegen, komen die voort uit de gedachte, de ervaring, dat die ingenieur niet mijn enige gedaante is.
In Houellebecq’s Mogelijkheid van een Eiland, ontdekt de moderne ouder wordende mens -na eerst het gemak van de vrije liefde te hebben ontdekt, of liever vrije seks- ook het gemak van het steeds ruimer wordende scala aan zelfmoordmogelijkheden, als de begeerte harder brandt omdat hij niet meer kan worden geblust en het leven ondragelijk maakt. En vervolgens wordt de mens vervangen door iets wat op een kloon lijkt, als 18jarige met zijn DNA wordt geboren, met een kopie van zijn neurale netwerken. De nakomelingen leven in eenzaamheid, zonder menselijk kontakt anders dan chatverkeer met een enkeling. Eten niet, leven achter een computerscherm in beschermde compounds, waar buiten de mensen -wilden genoemd- doorgaan met neuken, moorden, honger hebben en onsmakelijke rituelen. De opdracht van de nieuwe mens was om begeerte, seks, angst voor elkaar, ongelijkwaardigheid te overstijgen en dan zouden de verlossers terugkomen.
Ik maakte de beweging naar de wereldliteratuur. Nou ja, de joods-westerse literatuur dan. Daarbuiten ken ik niet zoveel. Neem nou alle gedoe over schuld en boete. Oedipus en Dostojewski. Wat gebeurt er door en met mensen die door schuldgevoel -dat naar verluid in de Arabische literatuur een veel minder prominente plek inneemt- worden gekweld. Wat betekent de knieval voor de mensen in Hiroshima die enkele grote atoomgeleerden vlak na de tweede wereldoorlog maakten? Alle koningsdrama’s van Shakespeare zitten vol met dilemma’s over keuzen tussen het “eigen bloed” van familie en het eigen of landsbelang. De meeste humor vind je terug in boeken en stukken die gaan over rechtschapen mensen die pompeus en vervuld van hun eigen goedheid over hun domheid struikelen, oei van ethisch denken vervulde wetenschappers… een spiegel?

Het contrast hiervan met de mensen die met intellect en ethiek in de serie van Bas naar deze materie keken was zo groot, dat ik het intellect van de voorspeller van de vindingen van de toekomstige uitvinders, en de ethicus die zich afvroeg wat je moest met het gebruik ervan wil relativeren. Ik miste de mens zelf, als vat vol tegenstrijdigheden. Ik miste de bronnen van oorlog en vrede, van onderdrukking en revolutie…. De mens, met al zijn conflicterende stemmingen en emoties. Het was alsof ik naar een econoom zat te kijken die nog geloofde in de homo economicus. de mens die rationeel het economisch nuttigheidsoptimum kiest uit al zijn alternatieven. De homo politicus die kiest op basis van uit zijn hoofd geleerde en begrepen verkiezingsprogramma’s, de homo sociologicus, die zijn egoïsme dempt op basis van een goed begrepen algemeen belang. Dat zijn we allemaal ook, af en toe, een beetje, maar we zijn ook heel vaak domme impulsieve, egocentrische bange klootzakken. En we zijn ook vaak buitengewoon berekenend malicieus. En we zijn ook af en toe gewoon niet goed bij ons hoofd en in paniek. Of verliefd, wat volgens sommigen op hetzelfde neerkomt. En ook heel vaak slachtoffer van ons eigen niet begrijpen. En ik heb bij de materie die Bas aan de orde stelde ook behoefte aan de vragen die daarbij horen. Bij die irrationele en onvolkomen kant.

Ik bedoel, als mensen 500 jaar oud kunnen worden, wordt dan het belang dat je aan “een” leven hecht, of aan je eigen leven, zoveel groter dat het oorlog of misdaad zal remmen? Dan wordt het tijd dat we er hard aan gaan werken. Of neemt de kans op een uitvergroot egoïsme toe, als je je realiseert dat je belang hebt bij een zolang verzekerde prettige toekomst? Dan liever niet. Sociologisch/demografisch gezien moet het leiden tot een ongelofelijke hoeveelheid mensen (we leven met z’n nu 7 miljarden: uh, 12 keer zo lang: 84 miljard? Als we ons niet vaker gaan voortplanten that is) waarvan er dan niet 4 miljard in armoe en onderdrukking leven, maar meer dan 50…. hoezo minder oorlog en onderdrukking? Water en grondstoffen….. Dat wordt een grote puinhoop die het slechtste in ons bovenhaalt…
Als dankzij google 84 punt 0 straks iedereen direct vanaf zijn geboorte kennis heeft, actief overal bij kunnend dankzij extra geïmplanteerde geheugens en verwerkingseenheden… wat gebeurt er dan met een van de heerlijkste menselijke eigenschappen, nieuwsgierigheid? Nieuwsgierigheid, dat waar een kind van gaat bewegen? Waar de eerste helft van ons seksuele bestaan op is gebouwd? Dat wat een deel van de dynamiek is waaruit sociale vermogens en verbindingen ontstaan? Leidt die vermeerderde kennis tot verminderde uitbuiting van dommere mensen? Leidt de kennis van wat vrouwen denken en voelen tot minder onderdrukking van de vrouw door mannen of juist tot meer? Wordt de strijd tussen de seksen harder of verdwijnt ie juist?
We maken de laatste jaren mee dat mensen die moeite hebben te bevatten wat er allemaal in de wereld gebeurt, de neiging hebben om te willen terug kruipen in oude cocons. Ze gaan dan niet stilletjes op een internetvrij stukje platteland wonen, nee, men organiseert een politieke beweging die nu bijna een vijfde van de kiezers zou mobiliseren. De grenzen moeten dicht, Weg met de euro, Marokkanen eruit.
Wat heeft het voor maatschappelijke en politieke gevolgen als we steeds meer gaan zien en begrijpen wat de emanciperende ex-koloniale volkeren bezielt?

En dan is er dat veld van religie en spiritualiteit. Als we steeds meer gaan begrijpen en weten, en steeds meer kunnen bijdragen aan de evolutie en de schepping, door invloed op ons nageslacht en implanteren van techniek, wat betekent dat voor die malle eigenschap van mensen dat ze op zoek zijn naar zingeving… of buiten henzelf in een religieus kader met een god en een kerk, en/of spiritueel in zichzelf door oefening, onderzoek en meditatie. We kunnen die nieuwe wereld nu wel alleen met filosofie en ethiek benaderen, maar de relatie met de religieuze en spirituele mens is minstens ook tweezijdig. Enerzijds is religie en spiritualiteit een bron van oordeel erover en verhouding ertoe, anderzijds levert de vooruitgang van wetenschap en het hersenonderzoek regelmatig dingen op die tot bijstelling van religieuze waarheden en het belang ervan leiden. Dat geloof en die levensvisie wordt waarschijnlijk steeds vloeibaarder voor een deel van de mensheid en steeds harder voor een ander deel? Er zijn mensen door gelovige andere mensen opgesloten en vermoord omdat ze erachter kwamen dat de aarde niet iets plats was waar een zon omheen draaide. Moslim-extremisme heeft gedeeltelijk ook met de arrogante decadentie van westerse wetenschap te maken die de soetra’s van Mohammed in een ander daglicht plaatsen. Het willen begrijpen wie we zijn en onze behoefte om ons daaromtrent met gelijkgestemden te omringen… zal dat niet tot nog grotere verwarring en geweld leiden of beschermt google 84 punt 0 ons daar ook tegen?

Er zijn dus echt vragen te over die ik minstens zo spannend vind. Kom op Bas…

De onvolmaakte mens

Ik heb de laatste weken de serie De Volmaakte Mens van Bas Heijne gevolgd en er schuurt van alles hier. Misschien heb ik hulp nodig om uit te vinden wat er schuurt en waarom. Ik ga nu gewoon al schrijvend op zoek.
Voor degenen die het niet hebben gezien, in de kern beweert Bas dat we op een keerpunt staan in de menselijke evolutie dankzij biotechniek (genetische manipuleerbaarheid bijvoorbeeld), technische en chemische methoden om het leven drastisch te verlengen en onze mogelijkheden om met kunstmatige intelligentie en virtual reality, zelfdenkende kunstmatige wezens te maken, onze breinen te verbeteren en de werkelijkheid waarin we (denken te) leven te manipuleren. Kortom, we kunnen kiezen wie we zijn, hoe goed onze kinderen in muziek worden, hoe oud we worden, maar wie zijn “we”, zijn we het zelf of wordt onze wereld en worden we zelf straks gerund door de Apples of de Googles van de wereld. Boeiend betoog en goeie vragen, ik heb genoten. Maar zoals ik zei, het schuurt.

Waarom schuurt het dan? Wat is er dan mis? Ik bedoel Bas heeft de grootste denkers ter wereld op dit terrein opgezocht, hun spullen gelezen en ze geïnterviewd, wie ben ik dan om te zeggen dat er iets is dat niet klopt… En waar schuurt het dan, kan ik gewoon niet accepteren dat de nieuwe werkelijkheid mijn oude vervangt? Is dit gewoon eerlijke irrationele weerstand? Voorbeeld ter vergelijking: Is dit het gespartel van iemand die vindt dat tien jaar onnatuurlijk leven, veel te veel eenzijdige training en malle voeding wel mag en fair play is, en doping niet als het om sport gaat? Ben ik er zo één die uit emotionele gehechtheid aan iets dat eerlijke competitie heet dit soort gemanipuleer met de competitie verafschuwt? Kortom, jeukt en schuurt het omdat ik aan oude irrationele grenzen gehecht ben? In de slotdiscussie vroeg een vrouw aan de zaal: “Weet je waarom een hond zijn kloten likt? Nou gewoon, omdat het kan…” De mens zal, al kan hij zijn ballen dan in het algemeen niet zelf likken, altijd doen wat ie wél kan. En de discussie over wat fair is en effectief kan alleen met terugwerkende kracht begrepen worden. Onze Twentse wetenschapsfilosoof legde uit dat de mens een technisch schepsel is. We zijn wie we zijn omdat we overal altijd gereedschappen en techniek bij gebruiken en dat voortdurend ontwikkelen. We ontwikkelen mee. Worden groter en gezonder, leven langer door techniek. Ons waarnemingsvermogen is totaal veranderd, ons begrijpen van wat we waarnemen ook, doordat we hulpmiddelen hebben om waar te nemen, tijd waar te nemen, afstanden. Ons begrip van tijd is lineair geworden in plaats van het oude cyclische doordat we hem zijn gaan meten. De technische ontwikkeling staat niet buiten ons, we kunnen er niet van een afstand over oordelen want techniek en wij zijn zo verweven dat.. ja wat? Is er geen diepere identiteit dan de identiteit die met die ingenieur in ons verknoopt is? Intrigerend…. En de hele tijd roept er iets in me: Het is waar, vast wel waar, maar ook niet, als je blieft ook niet… Zo goed kunnen we nog niet zelf-genererend programmeren, zo goed nog niet genetisch manipuleren…. maar dat is het niet alleen… Wat mis ik nou? Het is niet alleen de discussie over de vraag of dat soort techniek wel mag om mensen die ziek zijn beter te maken, maar niet om goede mensen te verbeteren. Het is een andere vraag die knaagt

Eén van de varianten die misschien een rol speelt zou te maken kunnen hebben met wie de vragen stelt. Bijna iedereen die ik zag zat op vijftig of daaromtrent en zelfs jonger en was filosoof of had daar veel mee. Ligt aan Bas. Bas heeft soortgenoten gezocht. Neem ik hem niet kwalijk. Maar ik was bij toeval (als dat bestaat) aan het lezen in Michel Houellebecq’s mogelijkheid van een eiland. En deze meneer is soms met heel vergelijkbare vragen bezig, maar dan vanuit het perspectief van een mens die zich toestaat te zien dat er veel lijden in het leven is, Veel eenzaamheid, onzekerheid en wanhoop. Veel machtsmisbruik en onderdrukking. Dat ook veel van zulk lijden te maken heeft met ouder worden, met de perspectief-veranderingen die optreden met levenservaring, waardoor het lijden van de jonge Werther waarschijnlijk totaal verschilt van het lijden van de oude. En waardoor alles wat de jonge zou doen (waarschijnlijk) om dat vast te houden wat als tegenwicht voor het jeugdig lijden werkt, boven de 50 een ander karakter en effect krijgt. De perspectiefverandering die optreedt als de relativering van het ego, het ik, de individuele waarde (inclusief bijvoorbeeld het relatief optimisme over het seksuele zelfbeeld) een reëel en doorleefd besef wordt, is buitengewoon ingrijpend. Volgens veel mensen die zich hebben beziggehouden met de levensfasen van de mens is de belangrijkste verandering die optreedt tijdens de midlife-crisis dat het perspectief van de vrijwel pure gerichtheid op zichzelf en de eigen ontwikkeling dan raakt omgebogen naar de soms een (verder) leven lang pijnlijke relativering daarvan en de inzet op “de ander” op “het geheel”. Ik vermoed dat wat ik miste bij de serie van Bas, dat het deze was, dat perspectief van een hele geschiedenis aan wereldliteratuur over de essentie van de mens en het menselijk tekort. Ingenieurs zien het menselijk tekort als iets dat oplosbaar is. En een deel van het menselijk drama is dat we die ingenieur allemaal in ons hebben en verlangen naar oplossingen voor iets dat niet grijpbaar is. Dat lijden en worstelen en gedoe net zo hard bij de menselijke natuur hoort als al dat gehannes met rationele oplossingen daarvan. Dat iemand die zich twintig jaar esthetisch door chirurgijnen laat bijsnijden vanuit het niet aanvaarden van het verminderen van de seksuele waarde, op den duur lelijker en pathetischer (of zelfs lachwekkend) wordt dan iemand die zelf natuurlijk en mooi ouder wordt. En de cirkel die die twee verbindt is al millennia vicieus. We noemen hem hier maar even de Wet op het behoud van Ellende. Alle oplossingen op dit vlak scheppen nieuwe problemen. Elke genetische verbetering verlegt alleen het gemiddelde, maar heft nooit ongelijkheid op. Een ratrace brengt geen geluk. Gaat een mens die 500 jaar oud wordt zich nu 450 jaar kunnen voortplanten (je moet er niet aan denken wat dat allemaal aan genetisch geoptimaliseerd vergelijkbaar nageslacht oplevert), of houdt dat gewoon (bij vrouwen dan, bij mannen treedt kort daarna ook vaak een ernstig verlies aan seksuele aantrekkelijkheid op) op het vijftigste op en moet je dan leven met een leven van nog 450 jaar lang getob rond seksualiteit en de betekenis en de pret ervan? En met virtual-reality-vervangers ervan omdat we bijna noodzakelijkerwijs seksualiteit en liefde verder ontkoppelen met alle triestheid van dien? De triestheid van de begeerte naar het nog eens kunnen voelen van begeerte (naar begeerd te worden) die niet meer gevoeld kan worden?

Ik denk dat de vraag “Wat is de mens?” door meer disciplines dan alleen de filosofen het vuur na aan de schenen moet worden gelegd. Wat is een voor de mens menswaardig leven, welke beslissende en betekenisvolle rol speelt het lijden en de onmacht er in? En dat gaat misschien vergelijkbaar ver als de vraag of de dood niet het ultieme symbool is van de beperking die het menselijke, nee alle, leven kenmerkt? Welke rol speelt “acceptatie van en eenwording met die beperking in het leven” in het uiteindelijk gelukkig worden. Is dat niet veel spannender dan de hijgerigheid van de blijdschap bij de gedachte dat ik op mijn 450-ste verjaardag me uiteindelijk zal inschrijven voor die postdoctorale cursus filosofie? Kom op Bas. Er is nog ruimte genoeg voor een tweede serie.