De vroege wortels van mijn ethisch kompas

Ik merk dat de laatste tijd er steeds meer verontwaardigd of verdrietig oordeel sluipt in mijn uitingen op het web. Er speelt dus iets op wat ik maar even mijn ethisch kompas noem. En dat leidt mij tot de vraag waar ik dat vandaan heb. Als socioloog ben je gauw klaar met zo’n vraag. Je hebt de waarden en normen uit je maatschappelijke context geīnternaliseerd meneer. Nou… ik denk wel eens dat veel voeding voor dat kompas juist is voortgekomen uit verzet als jong kind al tegen wat er bij me werd ingehamerd. En dan vooral vanuit kerk, onderwijzers en gelovige moeder over goed, kwaad, geloof, het waartoe we op aarde zouden zijn, etc.

Het begon al met “de God des Verbonds”. Wat is dat in vredesnaam voor een God die er alleen voor de Joden is en het niet alleen goed vindt als de Joden naburige stammen uitmoorden,  alleen joodse wapenen zegent, maar dat uitmoorden zelfs opdraagt hier en daar. Een God die ‘de mens’ schept zet niet de ene mens tegen de andere op. Ik was toen 7 of zo. Toen schuurde het al.
Iets later kwam er een grote twijfel over het eerste begin. Adam en Eva aten van de boom der kennis van goed en kwaad en werden daarvoor gestraft. Ho. Moeten wij dan niet weten wat goed en kwaad is? Draait niet elke preek in de kerk om zonden en vergiffenis en hoe kan je dan weten of je zondigt als kennis van goed en kwaad strafbaar is. Als de duivel vermomd als slang je verleidt tot kennis en verstand? Die twijfel duurde wat korter. Iemand, ik vermoed opa of mijn vader, heeft iets uitgelegd als “het paradijselijk zalig zijn de eenvoudigen van geest” betekent dat je leven niet zwaar wordt gemaakt door nadenken over de vraag of je de juiste keuzes wel maakt. Ik zou nu zeggen die ethische kennis leidt tot dilemma’s en dilemma’s leiden tot lijden”. Maar, de hele context van het oude testament overziend geloof ik niet dat deze uitleg stand houdt. Onze oude God besteedt een zeer groot deel van dat oude testament aan straffen als mensen tot eigen onderzoek en oordelen komen en er is een heel leger aan priesters, profeten, farizeeërs etc. dat het volk met dreiging met straf in het gareel probeert te houden.  Wat is dat voor een God en een ethiek dat is gebaseerd op exclusiviteit, en dreiging, vreze des Heeren, angst dus, wraak. Was er dan tijdens mijn lagere schooltijd al een diep besef van liefde en inclusiviteit als bron voor ethiek?
Een derde gedachte, ik meen uit de Heidelbergse catechismus: “de mens is ongeschikt tot enig goed en geneigd tot alle kwaad”. Varianten ervan kregen we wekelijks langs. Ook ik, kind van 10 of zo, was dus puur slecht en alleen door Gods genade en de dood van Gods zoon misschien te redden. Zo voelde ik me trouwens helemaal niet. Maar toen ik dat een keer zei, merkte iemand op dat ik dan hovaardig was en dat was ook een zonde. Er was geen ontkomen aan. Maar ik kende geen slechte mensen. Wel mensen die af en toe fouten maakten, maar geen slechte. Ik geloofde in het feit dat de mens van nature goed was.
Er kwam nog veel meer uit de Christelijke doos van Pandora. De predestinatie bijvoorbeeld. Alles was voorbeschikt. De mens had zijn eigen lot niet in de hand, weer de loterij van Gods genade. En ik herinner mij dat ik echt niet kon geloven dat ik wekelijks niets anders hoefde te bedenken dan mij over te geven aan de Vreeze Gods en zelf geen bijdrage kon leveren. Waarom moesten we dan geld geven voor de zending? En dan was er het dood geboren kindje van mijn katholieke buren dat niet in gewijde grond mocht worden begraven omdat het zieltje nog niet was gereinigd door een priesterlijk ritueel…. wat is die God, die je al opzadelt met een berg verdriet om dat doodgeboren kind, liefdeloos als hij dat door erfzonde bezoedelde kind niet laat begraven waar de rest van de familie en kerkgemeenschap ook ligt?

Al deze twijfel, dit verzet, deed zich voor, voor mijn elfde, voor de middelbare schooltijd. Er zijn in latere jaren nog bergjes bovenop gestapeld. In feite kan je het bijna tekenen in tegenovergestelden. En in veel gevallen sloeg de naald van mijn eigen kompas uit naar de kant die niet des kerks, des schools, der ouders was. Laat ik het samenvatten:

1. De stam versus de mensheid, uitsluiten versus insluiten. De onzin om te bidden voor jouw wapenen en soldaten als je ergens oorlog voert.
2. Wraak, dreiging, angst en onderdrukking door een priesterkaste die de mensheid dom houdt versus liefde, delen van kennis, onderzoek alles en behoud het goede.
3. de mens is in beginsel slecht en kan alleen door Gods genade worden gered versus de mens is in beginsel goed, maar maakt fouten waarover je tegenover de ander verantwoording aflegt
4. Het lot bepaalt alles, alles is voorbeschikt en ligt in de handen van de goden versus, een mens kan zijn eigen lot in handen nemen en is dan ook verantwoordelijk voor de maatschappelijke gevolgen daarvan.
5. De leerstellingen van de kerk, de dogma’s waarop we de gemeenschap der gelovigen hebben gebouwd zijn heilig, versus als de regel onmenselijk uitwerkt prevaleert de liefde voor de medemens.

Eeuwenlang hebben leiders van Kerken een soort wereld gebouwd, gebaseerd op de tribale wereldbeelden van zwervende nomadische stammen in het Midden-Oosten. Daar telt alleen de stam, de bloed- en eerwraak, de leiders van de stam, niet het individu. Dat individu overleefde alleen als de stam overleefde. Eeuwenlang hebben leiders van Kerken een soort wereld gebouwd die ook in veel Griekse tragedies voorkomt, waarin lot en God bepalend zijn, belonen en straffen de middelen, zelf denken onvermijdelijk leidt tot hetzelfde lot via een omweg, zie Oedipus en de dood in Isphahan. Eeuwenlang hebben leiders van de kerken een soort Platonische ethiek opgelegd, waarin ideeën absoluut zijn, dogma’s, en dus per definitie belangrijker zijn dan de situationele  overwegingen rond hoe die in liefde toe te passen.
En dat besef, dat ten grondslag ligt aan mijn ethisch kompas, mijn boosheid over de regelzucht van belastingdienst en sociale dienst, mijn verontwaardiging over toepassen van kwantitatieve normen op zorgplafonds en kwaliteit is langzaam gegroeid op dat stevige fundament dat in mijn kindertijd groeide op verzet. En het besef vertelt me dat bijna alle wortels van wat mij werd geleerd aan normen en waarden zijn ontstaan in wereldbeelden die al meer dan 2000 jaar achterhaald zijn en al 2000 jaar worden gekoesterd en gebruikt door een bovenlaag die het beter voor heeft met zichzelf dan met de maatschappij. En nog proef ik dat veel politiek gedrag stoelt op de voor mij verwerpelijke kant van mijn tegenstellingen.

Mijn ethisch kompas gaat uit van individuele verantwoordelijkheid niet alleen of voornamelijk voor jezelf, maar vooral voor de liefde en zorg voor het zwakke en de pech-hebbers in de samenleving. Volgens dit kompas kan je mensen niet in de steek laten om dat ze geen Europeaan zijn en met een bootje naar een Grieks of Italiaans eiland komen dobberen. Kan je kinderen niet in de bak zetten omdat hun ouders zijn gevlucht. Mag je mensen niet straffen omdat ze slecht lezen of regels niet begrijpen en dus bureaucratische fouten maken. Ik kan zo nog uren doorgaan.
Liefde, oog voor de samenleving en de medemens, daar moet de naald op zijn gericht, niet op hebzucht, economische groei, machtsevenwicht. Niet op de kunstmatige orde van de regels, de dogma’s, de markt. Maar op compassie en zorgzaamheid. Amen.

Wie verzint mijn boosheid?

Hoe vaak heb ik mezelf nu al niet betrapt op boos worden?
In dit voorjaar schreef ik de blog ”Wie is het die mij verzint?” Combineer die twee en ik ben het niet die boos wordt, maar het verzonnen personage dat mijn naam draagt….
De vraag is dan, wat triggert die boosheid en in welk verhaal past dat? Of, is dat ook een zinvol en productief verhaal? Wie schiet er wat mee op? Ik niet, vermoed ik.
In ieder geval vraagt het stellen van die vragen dat ik afstand neem van hoe ik mij gedraag, van mezelf, mijn personage in mijn verhaal. Het verhaal dat ik dan kennelijk heb geadopteerd als mijn verhaal. Het personage dat ik heb geadopteerd als “being me”.

Lastig, maar, concreet …. .ik ben twee keer als (niet overdrijven, een beetje maar) mantelzorger aangelopen tegen een bedrijf dat zich niet lijkt te realiseren hoe het leven van een weerloos oud mens dat zichzelf niet helpen kan en afhankelijk is van een buurmannetje eruit ziet. De eerste was Ziggo die het zich permitteerde om iemand die met een alarm om de pols loopt omdat ze vaak valt gewoon twee weken zonder telefoon te laten zitten, zodat het alarm niet werkt. Je krijgt dan een helpdeskmedewerker met beperkte bevoegdheden die de oplossing niet kan versnellen. Procedures meneer. De tweede was ABNAMRO die geen overschrijvingsformulieren wou toesturen omdat ik het telefonisch vroeg en niet de klant zelf (die dat niet meer kon, niet met internet en computers overweg kan en ook geen formulier meer had) met een formulier. Weer een helpdeskmedewerker die niets mocht. Moet die lieve mevrouw dan maar haar maaltijdservice niet meer betalen en uiteindelijk niet meer te eten hebben? “Nee meneer, maar ik kan u niet helpen”. Er is een muur, bewust gebouwd, tussen de niet zelfredzame klant en de maatschappelijke verantwoordelijkheid van het bedrijf. En het wordt nog laffer wanneer die muur wordt geoutsourced naar een zelfstandig callcenter. Dan staat er ook nog eens een muur tussen de beleidsmakers en de mensen aan het front.  Ik word dan woest. Ik weet wat ik moet doen. Op Twitter een hashtag #ziggo of #abnamro met daarachter #fail en men komt in beweging. Het is in mijn beeld volstrekt idioot dat je niet gewoon wordt geholpen, maar pas als je het bedrijf op social media belachelijk maakt. Maar vooral, ik kan er niet tegen als dit soort platte bedrijfsbelangen zo gemakkelijk ten koste mogen gaan van weerlozen en hun helpers…. en misschien wel nog meer van de redeloze geschooldheid van de helpdeskmedewerker die professioneel kalm blijft (want het gesprek kan worden opgenomen voor trainingsdoeleinden) en blijft verwijzen naar de regels en de procedures. Dat je je hart niet uit je lijf schaamt mormel voor de manier waarop je reageert denk ik dan. Zijn regels belangrijker dan concrete mensen? Ja, volgens je instructies wel, maar waar is de menselijkheid die in opstand hoort te komen tegen dit soort ongein? Denk je zelf na?

Maar er is ook de leider in de politiek die me mezelf laat opvreten, zoals leugenaars en fascistoïde narcisten als Trump en Johnson. Maar, ook hier, ik merk dat ik nog wanhopiger boos word op volgelingen die beter zouden kunnen weten en dus ook beter zouden kunnen handelen, maar dat niet doen omwille van the leadership. Trump bijvoorbeeld ligt onder vuur, maar de afgevaardigden van de Grand Old Party, de Republikeinen, doen er alles aan om feitenbrengers ongeloofwaardig te maken. En waarom? Om die Grand Old Party die gesloopt wordt door dezelfde Trump, te behoeden voor een verkiezingsnederlaag als ze Trump zouden laten vallen. Weer is er het niet zelf nadenken en verantwoordelijkheid nemen voor…. ja waarvoor? De helpdeskmedewerker doet het voor het bedrijf en Congreslid Nunes voor de partij. Kennelijk is er iets in mij dat erop wil wijzen dat er altijd iets is dat belangrijker is dan bedrijf, partij, organisatie, overheid, land…. is het “de medemens”? Zoiets moet het wel zijn.

Is dat soort volgelingengedrag mij vreemd dan, dat ik me er zo over opwind? Nee, natuurlijk niet. Ik ken de werking van het krachtenveld. Je gaat ergens werken, je wordt ergens actief lid van, en dan is het er. De druk om het verhaal van de organisatie of de partij te adopteren. Om te doen wat de leiders van je vragen, om inventief te worden om de doelen dichterbij te brengen, het verhaal waar te maken. En daar openlijk kritisch over blijven kan gevolgen hebben voor van alles. Rationele en materiële gevolgen, je hypotheek moet betaald, je kinderen gekleed. Je wilt hogerop komen. Dan moet je je schikken. Maar er zijn irrationele gevolgen ook. Die te maken hebben met de vraag of je er wel bijhoort en nog geaccepteerd wordt. Mensen hebben behoefte aan een omgeving waarin ze er mogen zijn en zich geborgen weten, maar afwijken van de norm, kritisch zijn op het verhaal werkt vereenzamend. Het psychologisch proces van conformeren en schikken werkt grotendeels onbewust. Maar volgens mij is er in elk mens ook een bron, een stroom van medemenselijkheid, die je wekt als het verhaal niet meer klopt en slachtoffers maakt. En kennelijk word ik boos als ik merk dat mensen die bron, die stroom het zwijgen opleggen.

Hannah Ahrend schreef over het proces rond Eichmann en merkte op dat er meerdere krachten werkten rond de holocaust. Ja natuurlijk Hitler en zijn kringetje als leiders, die in wilde toespraken en dan in wetten en beleid de Duitse burgers ophitsten tegen Joden en Zigeuners etc. Maar vervolgens was er de stille bureaucraat die achter zijn bureau een systeem ontwerpt en de uitvoering organiseert. En ook de organisatie bouwt met sociale druk tot op de bodem die voor het krachtenveld zorgt waarin een ieder zijn moorddadig werk blijft doen. Om zijn hachje, zijn carrière, om…. het is niet alleen de leider die een ontmenselijkend verhaal maakt. Het is de voor fractiediscipline buigende volksvertegenwoordiger die het mogelijk blijft maken dat D66 tegen maatregelen stemt die het onderwijs ten goede komen en voor het verminderen van het aantal natura2000-gebieden. Het is de bureaucraat bij de belastingdienst die een club bouwt die tegen de regels van de rechtsstaat in jacht gaat maken op potentiële fraude bij toeslagen en uit de bocht vliegt om zijn targets te halen,

Ik heb ooit een doorbraak gehad in het leren zwemmen, toen mijn zwembandjes losschoten in het diepe en ik plotseling wel moest. Ik zou dat als een model kunnen maken voor grotere veranderingsprocessen. Het verhaal luidt dan, “als je wilt dat mensen zelf verantwoordelijkheid nemen voor hun leven, moet je vangnetten verwijderen” Het zijn telkens dit soort “verhalen” die dit soort beleidsprocessen op gang brengen. Zo’n verhaal is bijvoorbeeld dat de wereld beter zou worden als mensen zich minder afhankelijk maken van de overheid en collectieve voorzieningen. Staatssecretaris Tamara van Ark heeft het bij mensen zonder baan dan over “achteroverleunen” bijvoorbeeld. Alsof ze dat met groot plezier en vrijwillig doen. VVD en CDA spreken over de zelfredzame mens en de zorgzame samenleving. Ze weten dat dit niet opgaat voor de samenleving op dit moment, maar brengen het verhaal dat het beter is als het die kant opgaat. En hoe doe je dat dan? Door in ieder geval te bezuinigen op de vangnetten, verplichtingen op te leggen en te dreigen met sancties. Zo hebben we de sociale werkvoorziening in Nederland gedecimeerd, gemeenten de opdracht gegeven om mensen die niet geschikt zijn voor de arbeidsmarkt toch naar normaal werk te leiden (en te korten op hun uitkering als ze onvoldoende actief meewerken) en worden werkgevers met wat subsidie gestimuleerd om dan toch maar wat zorgzamer te worden voor mensen die ze eigenlijk niet goed kunnen gebruiken. En vinden we het vreemd dat dit beleid volledig mislukt? Nee. Maar verbaast het me als Tamara van Ark een week later weer gewoon werklozen beticht van vrijwillig achteroverleunen? Nee want die “verhalen” zijn erg hardnekkig. Maar, ook ja. Want het doorgaan met zo’n verhaal ook als het bewezen niet klopt is een veel gevaarlijker vorm van geestelijke luiheid en achteroverleunen omdat het anderen schaadt, dan de moedeloze inertie van een oudere werkloze. Mijn gevoel voor medemenselijkheid kan niet uit de voeten met beleidsmakers en sancties opleggende bureaucraten, wel met de alleenstaande ouder met een gehandicapt kind.

wie verzint mijn boosheid? Dat stukje van mij dat nog verbonden is met andere mensen en de natuur en niet met verhalen en organisaties en hun verhalen? Of is die Hero ook verzonnen? Is dit ook zo’n verhaal? Ik vertrouw nog maar even wel op dit menselijk kompas…..

Onder de huid van Skrjabin

Tekst van lezing op 12 oktober in de serie Luisterrijk van de Muziekbank

1. START EN OVERZICHT

Draaien opus 1 Wals in f mineur (You-tube) Xiayin Wang, piano

Dit schreef hij op zijn 13e na twee jaar piano- en compositieles

Om met Dik Trom te spreken: het was een bijzonder kind en dat is ie
ik ga vier kanten ervan behandelen:
-Geniaal/gek? Of allebei? Of kind van zijn verwarrende tijd?
-uitzonderlijke soorten begaafdheid: muzikaal, synesthesie, mysticus
-muziekvernieuwer
-rust er een vloek op wat zijn laatste werk moest worden?

2. JEUGD EN WERK

Tonen dia 2 en 3: Kerst 1871 (onze jaartelling jan 1872) tot april 1915

•Moeder (pianiste) overlijdt in 1872. Vader is militair attaché, hij wordt opgevoed door tante en oma’s
•Voelt te weinig “erbij horen”, eenzaamheid, zoekt troost bij piano waar hij veel op speelt zonder les
•Op soireetjes spelen kennissen Chopin waar hij helemaal idolaat van wordt. Hij gaat hem op het gehoor en uit het hoofd naspelen
•Op zijn 11e besluit men dat hij op piano- en compositieles mag
•Na ruim 2 jaar ontstaat zijn opus 1 in 1885
•Hij wordt dan langzaam de ster van de muziekavondjes (Ja tante Julia)

Werk:

•Opus 1 in 1885 opus 74 in 1914 schetsen voor Mysterium 1914/-15
•Ruwweg 14 werken/fragmenten voor orkest
•60 voor pianosolo waaronder verzamelingen etudes en preludes

Ruwweg drie perioden

1.1885–1903 begint als chopin/romantiek steeds hoekiger
2.1903-1907 reis door Europa, overgangsperiode naar mystiek en atonaal
3.1907-1914 mystiek, experimenten, atonaal, depressies, angsten

Ik leerde hem kennen door Buurman Udo die met zijn rechterhand op de rug piano zat te spelen en even later de tiende sonate draaide (komen beide zo). En ik vond niet direct alles mooi, maar werd wel gebiologeerd door deze man. Er zijn weinig componisten die in de loop van hun (korte) leven zo van toon en kleur zijn veranderd. Ik wil vandaag proberen een beetje onder zijn huid, de huid van het bijzondere kind, te kruipen en zo verduidelijken wat zijn ontwikkeling is geweest

Wie is Skrjabin: Volgens recensie van Ilja Nieuwland
Muziek schrijven is niet iedereen gegeven, en de geschiedenis heeft uitgewezen dat het ook niet bijster gezond is. Veel componisten stierven een vroege dood, gekweld door onbegrip, honger en syfilis. Anderen moesten de kwellingen van het beroep bekopen met hun geestelijke gezondheid. Voorbeelden te over: van Hans Rott, die dacht dat Brahms een bom in zijn trein had gelegd, tot Bedrich Smetana, die meende dat de wereld ondersteboven was gezet en daarom zijn laatste dagen in handstand doorbracht.
Maar zelfs de muziekgeschiedenis heeft weinig mafkezen gekend van het gehalte van Alexander Scriabin. En het begon allemaal zo mooi. Scriabin (in Nederland meestal gespeld als ‘Skrjabin’) was een muzikaal wonderkind dat voor mevrouwen in salons al op jonge leeftijd virtuoos de avond volpingelde. Dat met die mevrouwen bleef ook toen hij als later als virtuoos Europa rondreisde, meestal met eigen werken in een soort Chopin-achtige stijl. En minder scrupuleus kennelijk dan Boudewijn de Groot

Andere Recencies
Skrjabin schiep daarmee (met zijn latere “atonale” werk) een eigen wereld, maar wie zich in zijn muziek zelf serieus verdiept, ontdekt al snel dat het bepaald niet de wereld van een gek was.
Nee, gek was Skrjabin beslist niet. Anders kun je zo niet componeren, want ieder werk van zijn hand getuigt niet alleen van ver reikende creatieve vergezichten, maar ook van een volmaakte vormgeving, zowel in detail als binnen het geheel. Zijn werk getuigt van grote precisie.

Hij componeerde door een thema uit te schrijven (12 maten bijv.) dan een bepaald keer 12 maten blanco dan een nieuw thema en dan weer blanco maten. Hij mat als een landmeter de contouren uit voor zijn bouwwerken en nummerde en telde de maten als een boekhouder. Een werk moest “rond” zijn, een geheel, in balans, Als hij die contour af had, begon de invulling pas van de lege maten
Op de vraag naar zijn mafheid komen we aan het einde terug. Voor mensen die niets met mystiek, met spiritualiteit hebben werd hij gek ja. Voor veel anderen niet

3. PLAATS EN TIJD

Tonen dia 4 en 5: De Europese en Russische verwarring rond de eeuwwisseling

•Industriële revolutie
•Schoorvoetend ontstaan van democratieën met beperkt stemrecht
•Vakbonden
•Grote vernieuwingen in de beeldende kunst (abstract)
•Groei naar atonaliteit in de muziek
•Darwin, Marx, Nietzsche: God is dood; de schepping is een verzinsel: de aarde is meer dan 100.000 keer zo oud als de bijbel zegt; de revolutie naakt…
•Relativiteitstheorie en Kwantum-mechanica: wetenschap ont-kerstent
•Opkomst spirituele zoekenden (oosterse godsdiensten, theosofie, astrologie)
•Onder tsaren ontstonden moderne bedrijven en dito elite
•Universiteiten kenden groepen revolutionairen (veelal kinderen van niet-adelijke nieuwe elite)
•In politieke zin deden de Tsaren wel wat mee met het westen, zo werden ook in Rusland slavernij en het lijfeigenen kunnen hebben ongeveer gelijk met  Nederland afgeschaft
•Er zijn verschillende “kleine” mislukte revoluties geweest. In 1905 de grootste voorloper van 1917, toen Rusland de oorlog met Japan verloor en de Doema werd ingesteld met beperkt kiesrecht

Ontwikkeling in Beeldende kunst: bijvoorbeeld Malevich en Kandisky liepen 10 jaar voor op Mondriaan in een zeer vergelijkbare ontwikkeling

Malevich: 1909 en 1915:

     

Kandinsky: 1903 en 1913:

 

Piet Mondriaan: 1911 en 1925:

 

Deze schilders (Mondriaan, Malevich en Kandisky hebben alle drie gemeen dat op zoek waren naar de essentie van vorm en kleur in de natuur. Mondriaan en Kandinsky daarbij ook geïnspireerd door de theosofie, net als Skrjabin.

Skrjabin werd geboren ( jan 1872 volgens onze jaartelling) in hetzelfde jaar als mijn opa van vaderskant. Met mijn andere opa heb ik veel gepraat over die tijd rond de vorige eeuwwisseling. “Het was een verwarrende tijd jongen: alles waar mijn ouders en onderwijzers in geloofden of dachten te weten ging op de kop. Het draaide allemaal niet meer om de aarde en de mens. De bijbel bleek niet “waar”. De kleine man kreeg ineens een stem….”
Skrjabin in zijn Russische context van de vorige eeuwwisseling. Motto: niets komt plotseling, zelfs atonale muziek niet. Alles heeft voorboden, aankondigingen, pioniers en niets komt alleen. Bijvoorbeeld de gebroedersKaramasov uit 1880. Worsteling met geloof, waar haalt de mens moreel besef vandaan als het niet uit de bijbel is?  individualisme, socialisme, groter worden van de wereld voor mensen. Het is soms bijna modern.

4. DE JONGE SKRJABIN

Maar goed, terug naar de jonge Skrjabin

Spelen één stuk van 02 (linkerhand) opus 9 (piano Piers Lane)

Hij gaat naar het conservatorium voor piano en compositie. Klasgenoot van Rachmaninov. (Die eigenlijk zijn hele leven de muziekstijl is trouw gebleven die hij aan het eind van de 19e eeuw leerde). Competitie tussen die 2 over wie de beste pianist is. Door relatief laat les krijgen misschien en misschien iets leesblindachtigs: hij leest slecht bladmuziek. Moet zich alles moeizaam eigen maken, uit het hoofd leren. Als componist is hij zo eigenwijs dat hij in compositie geen examen mag doen. Hij studeert alleen op piano af, maar heeft zo fanatiek getraind dat hij geblesseerd raakt aan zijn rechterhand. In zijn vroege composities is dat te merken aan prominente rol van de linkerhand en zelfs een aantal stukken die alleen voor links zijn geschreven. Hij treedt ook voornamelijk op met eigen werk dus hij moest wel voor zover hij de kost moest verdienen.

Eventueel de Pasternakjes. Buurjongen Boris die gebiologeerd luistert naar het spel, ook naar conservatorium gaat voor piano en compositie, maar uiteindelijk bijna zijn hele leven verder wijdt aan een doktersromannetje waar ie dan wel de nobelprijs voor de litt voor kreeg (34-RAR)

5. DE OVERGANGSTIJD

Als hij 31 is begint een rondreis van een paar jaar door Europa en voornamelijk Frankrijk, Duitsland, Italië en Zwitserland. Hij ontdekt Nietzsche (Zarathustra, de Übermensch), ontdekt de Theosofie (madame Blavatsky), hoort hij Fransen en zelfs Wagner wat wegdrijven van de tonaliteit en raakt bevangen van een mystieke koorts. Nietzsche meende dat de mens op weg was naar een hogere vorm van bestaan, zonder elkaar en de wereld uit te buiten. Die hogere vorm noemde hij de Übermensch en dat is dus wat anders dan de Nazi-edelgermaan waarmee we dat woord zijn gaan associëren. Theosofie beweert dat er “onder alle religies” een soort basisprincipes liggen (“De wijsheid van God”) waaruit al die verschillende religies voortkomen. Als we als mensheid die fundamentelere Wijsheid van God leren herkennen raken we op een beter pad naar een betere wereld. Kombineer die twee en je komt in de buurt van zijn mystieke koorts. In deze periode praat en leest hij veel en ontwikkelt langzaam zijn eigen filosofie. Metafoor: we hebben met Nietzsche en de Theosofie een beeld van wat hij zocht: een kamer en een deur… een idee van wat zich achter die deur bevindt. Nu de sleutel nog….

Hij is dan als componist weinig productief. Geeft veel concerten en ontmoet (oude en nieuwe) vrienden.

Draaien nr 03, opus 45 stuk uit overgangstijd Album Leaf (Horowitz)

5A: Synesthesie

Synesthesie: Gekoppelde zintuiglijke waarnemingen. Hier toonsoort en kleur.

De eerste aantekeningen over Synesthesie dateren ook uit die overgangstijd In Parijs

Samen met Rimski Korsakov palaverend over de kleur van de toonsoort D (Goudkleurig K of cadmiumgeel S). Rachmaninov zat erbij en geloofde het niet, omdat de discussie ontstond over een van zijn composities en hij niets met die kleuren had.

Het gaat later zo ver (rond zijn poeme du Feu (komt straks) dat hij een “kleurenorgel ontwerpt en laat maken dat zijn kleurenbeelden moet tonen aan het publiek terwijl de muziek wordt gespeeld. Het staat nu in zijn oude huis in Moskou dat nu Skrjabin-museum is.

6. DE LAATSTE 7 JAAR

Zoals veel beeldende kunstenaars rond deze eeuwwisseling “hun eigen weg” vonden uit het “keurslijf” van figuratief naar abstract, van lijkend detail naar essentie, zochten veel musici in deze tijd de weg van tonaliteit naar atonaal, van “mooi en vertrouwd”, naar “spannend en verrassend”. Maar hier ligt ook het eerste spoor naar de sleutel: kijken naar een schilderij, laat in je hersenen twee soorten activiteit ontstaan: a. Van twee naar drie dimensies en B: herkenning en duiding. Dat is tot op zekere hoogte ook scheppen. Maar toen schilders dingen begonnen te suggereren nam het aandeel van de kijker in het scheppingsproces toe. Neem de boom van Mondriaan. Er ontstaan twee verwerkingen van de suggestie, namelijk je maakt een boom en tegelijkertijd misschien je zoekt naar de essentie van jouw “beeld van een boom”. Bij abstracte kunst neemt het aandeel van de kijker in het scheppingsproces nog meer toe. je zou kunnen zeggen dat in die tijd het besef ontstaat, dat “kunst in de toeschouwer/luisteraar scheppende kracht laat ontstaan”. Ieder zijn eigen….

datzelfde geldt waarschijnlijk ook voor muziek die niet automatisch refereert aan oude verwachtingen en patronen …..

Wat is dat keurslijf dan in de muziek?

Tonale muziek voor dummies door een dummy:
– Vaste toonladder, vaste maatsoort
– Laatste noot melodie is in de grondtoon. Laatste akkoord het akkoord van de grondtoon (oplossen)
– Het tertsenakkoord
– Tonica subdominant en dominant als akkoordenreeks, waarbij het dominantseptiemakkoord het oplossen naar de grondtoon aankondigde

Componisten willen dingen maken die nog nooit zijn gehoord. Ze willen verrassen, of zoeken naar spanning, …. niet alleen naar melodielijnen en thema’s die nieuw zijn en verrassen, maar zoeken steeds vaker in de afspraken die daaronder liggen. In structuren en gewoonten. Hoe bouw je spanning op, maak je nieuwsgierig, hoe los je die spanning weer op? Moet je die wel oplossen?
FF paar dingen op de piano

Dat is een keurslijf waar veel componisten aan morrelen
– De toonladder (uiteindelijk Schōnberg) maar ook wisselen met grote en kleine terts
– Meerdere maatsoorten en toonsoorten in een stuk (beethoven en mozart)
– Meerdere melodielijnen, meerdere thema’s in een stuk
– Uitstellen van het uitstellen van het oplossen (Beethoven tot opper eindbreier Wagner)
– Complexere accoordenreeksen
– Fusion (Ravel en andere Fransen door import uit andere culturen) Vogelgeluiden Messiaen

Spelen stuk 06 Sonate nr 10 tot na de eerste trillers (Horowitz)

Skrjabin heeft o.a. gekozen voor
– andere soorten akkoorden (deden Liszt en Debussy ook) : Niet op tertsen gebouwd maar op kwarten (mystiek akkoord C-Fis-Bes-E-A-D) Poeme du Feu. Een erg open akkoord dat alle kanten op kan bij het oplossen van de dissonanten
– vervagen onderscheid melodie en begeleiding
– trillers op vreemde plekken en andere toonsoorten zie laatste sonata opus 70)

En hij gaat steeds meer “groot” schrijven. Niet meer alleen pianosolo, maar voor orkest, koor, orgel en piano om meer kleurenrijkdom te kunnen organiseren.
Poeme du Feu gaat over de mythe van Prometheus, de halfgod die eerst de mens schiep als rechtop lopend dier (vgl paradijs) het vuur van de Olympus haalde en naar de mens bracht, de mens die zo ontdekte wat scheppen was, de extase van scheppen ontdekte en zo een grote stap voorwaarts in zijn ontwikkeling zette (vgl boom der kennis) en vervolgens kreeg Promotheus straf (vgl niet de slang maar de mens uit het paradijs verjaagd). Dit combinerende met het spoor van de Ubermensch en de theosofie werd de spanning steeds groter. De piano in het stuk speelt de rol van de scheppende mens, het individu in de orkaan van koor, orkest en orgel. Bij de premiere speelde hij zelf de pianopartij: Hebben we hier de sleutel? Skrjabin als de tweede brenger van het vuur?

is dit dan wel de sleutel? De vuurbrenger die het volk leert scheppen en zo laat door-evolueren?
Spelen stuk poeme du Feu (04)  (Chicago Symphony Orchestre olv Pierre Boulez)

7. “MEGALOMANIE (?)” NOOIT GESCHREVEN EN NOOIT GEHOORD

Citaten van de mysticus

Citaat uit dagboek en Groene

‘IK MAAK MIJN geschiedenis, de geschiedenis van de wereld, de geschiedenis van het universum. Ik ben, en buiten mij bestaat niets. Ik ben niets, ik ben alles, ik ben de enige en in mij verenigt zich de verscheidenheid’, noteerde de Russische pianist/componist Alexander Skrjabin in zijn dagboek. ‘Ik wil leven. Ik ben het vibrerende leven, ik ben het verlangen, ik ben de droom. Totdat ik mijzelf verlies, totdat ik verga. Ik ben vuur, ik ben chaos.’dit is niet de zin van een gek, maar van iemand die een eenheidservaring heeft. Vgl de uitspraak “ik ben de weg van een boeddhistische monnik na een meditatie
… hij is de geschiedenis ingegaan als een excentriekeling. Terecht. Heen en weer geslingerd tussen een alles verterend minderwaardigheidsgevoel en de opperste grootheidswaanzin, klampte hij zich vast aan zelfgefabriceerde levensfilosofieen die een mengelmoesje van samengeharkte denkbeelden vormden.

Ander citaat uit groene en dagboek

Het centrale thema in Skrjabins eigen denken was zijn visioen van eenheid, een Goddelijke Eenheid Dit idee bouwde hij uit tot een grootse theorie over het heelal en de geschiedenis, waarin voor hemzelf een belangrijke taak was weggelegd. Een vreemde mengeling van nihilisme en idealisme deed hem geloven in een allesvernietigende apocalyps, waarna de wereld op een hoger niveau de draad weer zou oppakken. Dit moment van vernietiging zou de uiteindelijke extase betekenen, waar alle handelen op gericht moet zijn. ‘De aard van het leven is het streven naar iets anders, iets nieuws. Werkzaamheid betekent opbloei van het leven. Bloei gaat op zijn hoogtepunt over in extase. Het absolute zijn is extase.’ Aldus de componist in zijn toelichting op zijn orkestwerk Poeme de l’extase. (idem Boulez en CSO + Ugorski piano)

Hij krijgt angsten en wanen: Waarschijnlijk was hij bang dat hij wat hij als zijn opdracht voelde, namelijk bijdragen aan het naar een hoger plan brengen van de mensheid, niet aankon. Zijn stuk Vers La Flamme voor piano schreef hij, terugkomend uit een psychose. Vers La Flamme, de reis naar het licht, van de mist naar het licht. Prometheus weer, de lichtbrenger, maar ook een spiegel van zijn eigen leven, uit de mist na de angsten terug naar het licht….

Draaien stuk van 05 vers la Flamme (Horowitz)

Het is de vraag of je die opdracht grootheidswaan moet noemen. Het ging hem niet om zijn ego, maar om de mensheid. Bij Wagner (de Ring) misschien ook Stockhausen, Mahler met zijn symfonie voor 1.000 heb ik dat eerder. Hier is een man die in de verwarring van zijn tijd een mysticus werd die uit verschillende stromingen plukte en waarschijnlijk pittige visioenen kreeg die hem ook angstig maakten. Gek is hij niet echt denk ik, Ook bepaald niet “gewoon”, wel gedreven, of bezeten(?) door iets dat erg weinig mensen echt begrepen, en bang om te falen.

Maar hij wil nu echt de mensheid helpen opwaarderen in de richting van Nietzsche’s Ubermensch
Daartoe wil hij een stuk maken:
– dat 7 dagen duurt en de vorming van het universum behandelt, de komst van de mens en de transcendentie van de mens aan het einde naar een hogere scheppende extatische vorm
– alle zintuigen moet bespelen, kleuren, dansers, zelfs aan een geurorgel werd gedacht
– in een speciale daartoe te bouwen (tempel-)zaal aan de voet van de Himalaya zodat de luisteraar ook de kilte van de ochtendmist uit de bergen kan ondergaan, maar ook beinvloed wordt door de gewijde plaats
– en dat zo indrukwekkend moet zijn dat het chaos schept in de geesten, waaruit de nieuwe mens kan worden geboren

Hij schrijft in vage schetsen wat op over wat hij wil (vooral veel teksten die tijdens de muziek moeten worden gesproken) en overlijdt dan aan die bloedvergiftiging na een puist op zijn lip.
Boris Nemtin heeft de schetsen gevonden is ze gaan uitwerken. Daar heeft hij 30/40 jaar over gedaan, voor één avond van 2,5 uur, “De inleiding” gebaseerd op thema’s en klankkleuren uit Skrjabins latere werk. Vladimir Ashkenazy, die als pianist alles van S heeft gespeeld ging dat dirigeren in de VS en nodigde Nemtin uit voor de première, maar die overleed twee weken voor de tijd en heeft nooit gehoord wat hij ervan maakte

Draaien 07 en 08 Mysterium (olv Ashkenazy)