Uitgelicht bericht

Dwaaloog Dolleman en Ina Damman in een geel hesje

Ok, duidelijk. Een staaroperatie stelt geen klap voor. Geen pijn of irritatie. Beetje voorzichtig zijn na afloop en wat druppelen. Niks aan de hand. Dat wil zeggen tot het tweede oog ook is gebeurd. Ik zit er nu tussenin, tussen de twee operaties en ik word moe en dwarrelig van het voortdurend over elkaar heen schuiven van twee beelden. Een kleine en een grote (het rechteroog achter een brillenglas vergroot) een helder en een wat gelig. ik krijg ze niet gecombineerd en dat leidt ertoe dat ik merk dat mijn hersentje de ogen laten dwalen en zoeken. Ik raak er suf van en wat naar binnen gekeerd. Slaap tien uur per nacht of soms meer (anders max 7) en raak soms ook sneller geïrriteerd. maar allee. Nog een paar dagen niet of nauwelijks in de auto of de fiets (eigenlijk is elke vorm van deelname aan het verkeer een waagstuk nu) en wat meer lezen met één oog dicht.

Dat lezen…. Na de koperen tuin van Vestdijk, begonnen aan het ultieme jeugdsentiment via Vestdijk: deel 1 van de Anton Wachter-reeks: Ina Damman. Ik was 14 toen ik ze las. En er waren veel parallellen. Anton was bangig en werd gepest. Ik had alle reden tot bang zijn, want ik was een jaar jonger dan de rest omdat ik op de lagere school een klas had overgeslagen. Ik werd niet gepest, maar hield me als underdog ook zeer gedeisd. Ik zat dan wel niet op de HBS in Lahringen (Vestdijks’ Harlingen) maar in Vlaringen (Schiedams voor Vlaardingen). En ik had een hekel aan die HBS met zijn grote ruwe jongens, het eind fietsen over de dijk elke dag, de soms ontzagwekkende leraren. Anton werd in de tweede klas verliefd, op Ina. Ik in de derde (ik was ook een jaar jonger) op Elly. Die ik jaren later wist te strikken, Els ben gaan noemen,  en waarmee ik nu bijna 50 jaar getrouwd ben. Ik weet nog dat ik die boeken verslond toen, die Vestdijk-sfeer. Die verstikkende burgerlijkheid. Een emotioneel sterk uitvergrote replica van het soort stormpjes die mijn gemoed toen teisterden, zoals het ongeloof dat zo’n onaards mooi meisje ooit iets van me zou willen weten, de verlamming van mijn tong als ik met haar zou mogen praten, de pogingen om me haar gezicht voor de geest te halen als ik haar niet zag, het onvermogen om me op mijn huiswerk te concentreren als ik aan haar dacht. En nu al lezend, merk ik dat het boek me niet boeit en dat de herinneringen diep zijn weg gestopt, onder lagen met nieuwe en anderssoortige onzekerheden. Het mijmeren is aardig….

Wat wel tot me doordringt is de sousah om de gele hesjes. Ik krijg de indruk dat er al veel exegeten zijn, Duiders, zie-je-wel-roepers. Sommigen hebben belangen, want ze proberen taal uit te slaan die de opstandige mensen moeten verleiden zich tot hun kamp te bekeren, Buma, Baudet en Wilders bijvoorbeeld. Ik voel me een zie-je-wel-roeper. Ik meen dat er al een tijd een lijn in mijn blogs zit, een lijn die te maken heeft met het doorzien “woordvoerders-spin” van one-liners, met boosheid om de afbraak van de verzorgingsstaat en toenemende inkomensverschillen.  Ik erger me er kapot aan dat de zorg met grote bezuiniging gepaard gaand wordt gedecentraliseerd “omdat de gemeente dichter op de burger zit” en de politie (die vaak te maken heeft met dezelfde gecompliceerde meervoudige problematiek bij dezelfde jongeren als de jeugdzorg) gecentraliseerd tot een landelijke politie. In beide gevallen worden alle checks and balances, alle correctie- en verbindingslijntjes verbroken en kapot gemaakt en wordt de aansturing in handen gelegd van mensen die het niet kunnen, ook omdat alle oude aansturingsmechanismen kapot zijn gemaakt. Het gebeurt door dezelfde regering. Om machtspolitieke en financiële redenen, niet om inhoudelijke, want dan zouden de redeneringen niet zo met elkaar in strijd zijn. De burger ziet het gebeuren….en gelooft haar leiders niet meer.  De troep is groot. “But it all makes perfect sense… Expressed in dollars and cents” (Roger Waters).  
Zo erger ik me al jaren eraan kapot dat de lonen in de zorg en bij de overheid, bij het onderwijs en de politie niet omhoog gaan met de markt mee. Het kabinet strijd voert met bonden om dat te bereiken en met dezelfde adem sprekend de bestuurders van onderwijsinstellingen een salarisstijging van meer dan 10% gunt. Zo erger ik me kapot dat mensen met een uitkering een inkomensstraf krijgen als ze een onbegrijpelijke brief verkeerd hebben gelezen, maar de ING-top niet wordt vervolgd wegens witwassen. Zo erger ik me al jaren kapot aan de belasting-ontwijking van multinationals en haar aandeelhouders en ziet het er nu naar uit dat ook deze weer relatief worden ontzien bij klimaatmaatregelen, terwijl ze meer dan 50% van de CO2-uitstoot leveren. Schiphol groeit. De gewone man die tickets koopt moet 7 euro vliegtaks betalen. Het is niks, druppels op een gloeiende plaat om de luchtvaartsector te ontzien terwijl de lasten van die druppels bij de vakantiegangers vallen.  “But it all makes perfect sense… Expressed in dollars and cents”. 

Als dit is wat de gele hesjes beweegt begrijp ik ze. Een politieke elite die de zwakken straft en de sterken ontziet, die de zwakken belast (omdat er nu eenmaal veel meer van zijn) en de sterken 4 miljard lastenverlichting bezorgt, die bestuurders de ruimte gunt van een loonsverhoging ter grootte van een heel salaris van hun medewerkers… dan moet je toch wel haast alle vertrouwen in die elite verliezen. Of ze nu in de politiek zitten of in de markt. In 2008 hadden we een gigantische economische crisis. Op papier zijn we er weer boven op. De veerkracht van het bedrijfsleven is zo groot dat we tegenslagen binnen tien jaar te boven zijn. We mochten willen dat het klimaat en de natuur een vergelijkbare veerkracht hadden. Maar onze elites zijn bezorgder om Shell en Unilever dan over mijn kleinkinderen. Is dat ook de kern van de protesten? 
Maar die gele hesjes… die keren zich tegen van alles, tegen klimaatmaatregelen, tegen buitenlanders en vluchtelingen, Het lijkt een berg ongericht ongenoegen waar ongetwijfeld ook weer van die Twitter- en Facebook-bots achter zitten. Er zijn teveel partijen die belang hebben bij wanorde en het vallen van regeringen (zoals in België).

Ik heb dwaalogen, zie wazig en vul met mijn hersentje in wat mijn ogen niet goed waarnemen. Zo lang dat gaat om de dagelijkse dingen als een glas op tafel zetten (in plaats van op het randje) lukt dat aardig. En het nu dagelijkse  “Rutte rot op” resoneert wel wat na 8 jaar sloopwerk aan de verzorgingsstaat. Alleen ik meen te zien dat het alternatief van ultrarechtse domme schreeuwers me nog veel minder aanstaat.  Toch maar weer een eigen partij oprichten? Zal wel zien als ik weer wat beter zie….

Zoeken en taal

T. Ik ben T, zoeker
Wat zoek je dan?
T. Wie we zijn, waarom. Wat er meer is dan we hier zien. Wat de essentie is…
En? Is wat je vindt bevredigend, of ben je zoeker omdat je steeds geen genoegen kunt nemen met wat je vindt?
T. Het laatste. Je hebt momenten dat je… maar dat kan je niet vasthouden, dan weet je dat je er nog niet bent, wel stapjes zet. Het is een reis.
Is het te vinden?
T. kijkt rond en schudt een beetje droevig nee. We zullen het hier nooit weten zegt hij dan.
Weet je dan wat je zoekt? Weet je waar je wilt aankomen op je reis?
T. Ja en Nee. Er moet iets zijn, van eenheid, van opgaan in, van verlies van ego en grens, maar….

Zo’n gesprekje over dat domein waar woorden geen toegang hebben. Er volgde meer die middag, want even later werd er door een aantal Iraniërs, een Italiaan en T. muziek gemaakt, muziek op mystieke basis, met teksten van Rumi.

Ik vraag aan het gezelschap: Wat is de bron van, ja wat hoor ik, deze pijn, weemoed, heimwee, verlangen?
P. het gaat over liefde die maakt dat je wilt dat je een bent met de ander.
Bij liefde is er een ik en een ander. een jij. Je reikt naar elkaar, je wilt geven en krijgen, je wilt bijbels misschien “één vlees” worden, maar in de liefde gaat het altijd over “twee”
P. in Nederlandse liefde ja. maar dit is de liefde van de druppel voor de oceaan. Hij wil oceaan zijn. hij wil (weer) één worden met alles. Dit is de liefde die wil dat je jezelf verliest in wat groter is dan alle druppels.
Dus de druppel weet wat hij zoekt, wat hij wil. Hij weet dat hij water is zoals de oceaan. Wat maakt dat ik dan geen vreugde hoor?
P. Omdat de druppel weet dat hij druppel is en blijft zo lang hij leeft
Maar geeft het weten dat het oplost, uiteindelijk, dan niet een soort balans? Is dat wat je zoekt niet ook al hier als je weet wat je zoekt, er zo over zingen kunt? Is er dan niet ook een diepe bron van vreugde?
Er was een ja en een maar, maar ook, P en T bleven wat stil want in dat domein waar woorden geen toegang hebben

Het werd een wandeling van P en mij, waarin P. over zijn leven vertelde. Over toen hij in Nederland kwam en het woord ‘samenleving’ ontdekte en dat een van de mooiste woorden vond. Niet abstract zoals het Engelse society, of zakelijk zoals het woord maatschappij. Maar eigenlijk een soort opdracht. Over zijn zoeken. Of misschien beter, ‘de kunst van het zoeken’, waar hij veel over had geleerd op zijn pad. Over het een plek willen creëren voor zoekers, waar je “heen en weer” kunt tussen het “weten van het kind”, de creativiteit en onbevangen blik enerzijds en de kennis van de volwassene van de wereld anderzijds. Waar zoekers momenten konden vinden waarin ze even iets, een glimp, een flard, een moment konden ervaren van die “eenheid”.

Maar P. vroeg ik, jij veronderstelt dat het “zoeken” gaat over zoeken naar die momenten van eenheid. Ik vraag me vaak af of “zoeken” niet gaat over het vinden van de balans tussen enerzijds weten dat er zoiets is, die momenten er zijn en even beleefbaar zijn en anderzijds wat je er hier, in dit ondermaanse mee kunt doen. Dat is niet “heen en weer”, maar integratie, balans. Jij wil mensen zichzelf helpen genezen van hun kwalen, Ik zie dat als integratie, balans. ik zoek naar het in stand houden van een gemeenschap die echt “samen” “leeft”. Waar je elkaar helpt wetend dat niemand alles kan, waar geen concurrentie is.
P. en toch, mooi ook en waar, maar als je onderweg bent naar Amsterdam, dan wil je ook naar Amsterdam en neem je toch geen genoegen met een beetje balans in Nijverdal?

Maar als je weet dat je in zo’n dorpje onderweg bent, omdat je Amsterdam zoekt, is dat ongrijpbare Amsterdam dan ook niet daar, waar je dan op je reis bent? Gaat het om ‘zoeken naar weten, ervaren’, of ook om ‘doen en scheppen?’ 
En weer was daar dat domein waar woorden en metaforen eigenlijk geen toegang hebben

Heeft de gemeente toekomst? JA! maar dan wel op een heel andere weg…. Sla af…

Wat betekent een gemeente nou voor de burger? Even voorop gesteld dat hij er is voor die dingen die ons allemaal aangaan en praktisch zijn en vervolgens voor die burgers die ergens mee of bij geholpen moeten worden. Ik heb altijd gedacht dat ik wel wist waarvoor we gemeenten hebben, maar er is iets mis gegaan de laatste decennia geloof ik.

Neem nou, ik wil voor mijn kind een goede betaalbare woning. Daarvoor kon je vroeger terecht bij de gemeente en bij de woningbouwvereniging (die onder toezicht stond van de gemeente). Nu moet je wezen bij de particuliere belegger of de woningbouwvereniging die inmiddels corporatie heet, bestuurd wordt door een directeur bestuurder die twee keer zoveel verdient als je burgemeester en die niet op volkshuisvestingsdoelen stuurt maar op rendement. En corporaties zijn bovendien stelselmatig door het rijk uitgekleed met aanvullende belastingen. Nee voor volkshuisvesting hoef je niet of nauwelijks meer bij de gemeente te zijn. Wend U tot de markt… En voor zover de gemeente invloed heeft is dat voor ex-gedetineerden en statushouders, geen wonder dat mensen denken dat er voor hun kind niks wordt geregeld en voor die vervloekte economische vluchtelingen alles.

Of, ik wil voor mijn kind goed en religieus neutraal onderwijs. Vroeger zat het openbaar onderwijs bij de gemeente. Kleuterscholen en lagere, maar ook middelbaar onderwijs, in mijn stad zelfs een Heao. Nu is de zeggenschap van de gemeente beperkt tot het bouwen en onderhouden van schoolgebouwen en als ze wat armer zijn, zoals mijn gemeente, doen ze dat slecht.

Of, ik wil voor mijn kind dat niet kan meekomen en niet geschikt is voor de arbeidsmarkt graag een zinvolle werkplek, waar hij nog wat leert, zelfvertrouwen opdoet en mensen ontmoet. Vroeger hadden we daarvoor de sociale werkplaats. Die is nu gedecimeerd en de opdracht is grotendeels teruggelegd bij de markt die er nauwelijks iets mee doet.

Of, ik rol uit mijn ww-periode, mag ik bijstand? Jawel mevrouw, maar U moet wel heel veel regeltjes kennen en volgen, bureaucratisch vaardig zijn, geen fouten in formulieren maken, trouw beurzen voor vrijwilligerswerk bezoeken, etc., want anders korten wij U op Uw uitkering. Maar geen nood, als U daardoor in de schulden komt is er de schuldhulpverlening en krijgt U een particuliere coach die verdient aan de schulden die U via dezelfde overheid hebt opgebouwd….

Of, ik vind veiligheid belangrijk, kunt U de politie niet beter op dit… Nee meneer, U heeft nu Uw buurtapp. Ja vroeger, was er gemeentepolitie maar dat is al jaren niet meer zo. We hebben nu een “veiligheidshuis” dat wat plannen maakt maar geen vuist meer kan maken.

En zo is het groenonderhoud uitbesteed, doen we de huisvuilophaaldienst samen met andere gemeenten, hebben we een regionale milieudienst voor de wat ingewikkelder milieubeleidsaangelegenheden. Ja, toen ik bij de gemeente Enschede ging werken hadden we ook nog het gemeentelijk Nutsbedrijf dat voor de distributie van gas, water en licht verantwoordelijk was en zelfs enige tijd een gasfabriek had. En waar je niet in zo’n onvermijdelijke schuldenspiraal terecht kwam met extra boetes voor niet kunnen betalen.

Nee waar gemeenten vooral ook voor verantwoordelijk zijn geworden is de WMO en de jeugdzorg en of ze kunnen dat nog niet zo goed en of, nee niet “of”, ze krijgen er gewoon veel te weinig geld voor van het rijk en dus bezuinigen we op groenonderhoud, op scholenonderhoud, op die dingen die of gewoon voor ons allemaal zijn of juist voor hen die er wat hulp bij nodig hebben in het leven.

Waar leidt dat nou toe?
We hebben de fictie van de zelfredzame mens inmiddels en van de zorgzame samenleving. Ficties. Mantra’s, slecht onderbouwde beleidstheorie. Mantelzorg sloopt de mens en mijn privé-inschatting is dat 15 tot 20 % van de volwassen mensheid niet zelfredzaam is. En dus ontstaat er een geweldig zorgtekort en tekort aan toegankelijke voorzieningen waar mensen niet meer mee en voor bij hun gemeente terecht kunnen.
En wat doen gemeenten dan wel om dat te compenseren en maskeren? Ze storten zich op het redden van bedrijven die voetballers in dienst hebben, zoals FCTwente, of op een dierentuin, zoals Emmen. Of op het stimuleren van festivals die commercieel uit de voeten kunnen. Ze stimuleren het toerisme zo effectief dat je over de rolkoffertjes struikelt….  Maar dat helpt de niet-zelfredzame niet en leidt niet tot goed onderhouden gymlokalen en sportcomplexen.

Wat ik konstateer is dat gemeenten, zeker na die grote decentralisaties van een aantal jaren geleden eigenlijk. óf hun succes afmeten aan economische prestaties, óf grotendeels uitvoeringsorganisaties van rijksbeleid en rijkstaken zijn geworden. En dat onder het motto dat ze dichter bij de burger staan, maar de burger ervaart juist dat gemeenten van hen weg groeien, Gemeenten brengen een AZC onder druk van het Rijk, het Rijk haalt agenten weg, het Rijk haalt de sociale werkvoorziening leeg en zorgt dat er mensen rijk kunnen worden van sociale woningbouw die vervolgens aan beleggers wordt verkocht en dan wordt het nog onbereikbaarder. Als ergens het failliet van de kanteling naar de markt en rationele overheidssturing zichtbaar wordt is het op gemeentelijk niveau. Ik snap eigenlijk nauwelijks dat er nog mensen gaan stemmen.

Je kunt daar twee soorten antwoorden op verzinnen.
1. Meebuigen met die werkelijkheid. Als dit proces goed is en zin heeft, organiseer dan die lokale taken zoveel mogelijk bedrijfsmatig en zorg dat de beleidsmatige aansturing die in overleg met de lokale partners noodzakelijk is op een regionaal niveau wordt geregeld. Stop met budgetten voor burgerparticipatie, want dat is een farce dan. Voor “mijn Twente” zou dat betekenen 1 of 2 regiogemeenten die voor samenhang, overleg en participatie zorgen. En de regio op nationaal niveau kunnen vertegenwoordigen. Dat gaat in de richting die het tweede kabinet Rutte in het begin wou inslaan onder regie van de mislukte Plasterk. Een terechte mislukking, want…
2. Geef de moed niet op gemeenten en verzet U. Als er iets goed is voor de samenleving is dat het bestaan van levendige lokale politieke netwerken. geef al die onzintaken, onzin omdat U het voor het geld niet kunt doen, waarvoor U te weinig inhoudelijke armslag krijgt, terug aan Rutte. En zorg dat U weer op de kaart komt voor het collectief (onderhoud en voorzieningen) en de niet-zelfredzamen. Bijvoorbeeld: Organiseer Uw openbaar onderwijs weer onder uw eigen regie, en Uw werkvoorziening voor gehandicapten in samenwerking met het lokale kader dat daarvoor in ruil ook in de democratische besluitvorming wordt betrokken. Help mensen die het niet rooien op de arbeidsmarkt in plaats van het opzetten van een controleapparaat met sanctie-prestatieopdrachten. Richt Uw eigen woningbouwverenigingen weer op. Als een bedrijfje met te dure bestuurders het kan, goede, goedkope en duurzame woningen bouwen voor hen die dat nodig hebben, kan U het ook en zorg dat U weer een vuist kan maken in de sociale woningbouw. Stop met het subsidiëren van betaald voetbal, toerisme en festivals, maar stimuleer de kultuur weer. De economie redt zich wel… of niet, maar dat ligt dan aan de mondiale schuldenopbouw.

Ik weet het, dat tweede kan niet zomaar, er staan wetten in de weg en praktische bezwaren. Maar ik vind wel dat ik creativiteit in deze richting mag vragen. Want wat moet U anders, raadsleden en wethouders? Toen ik in 1971 ambtenaar werd had Enschede twee keer zoveel taken en was de organisatie twee keer zo groot als nu. Toen waren er 39 raadsleden, nu nog. Toen waren er zes wethouders en een burgemeester, Nu vijf. Wat doet U met al die tijd die daarmee vrijkwam? Bent U als de politiek niet wat te veel met zichzelf bezig? Met vergaderen?  Waarover? Kadernota’s? Gekibbel in de regio? Als al die tijd die niet meer behoeft te worden besteed aan het besturen van taken die gemeenten niet meer hebben…. Als we die tijd en energie nou eens samen met de stad, met de buren….

Als we nou eens zorgen dat er minder mensen zich verweesd voelen…

Ja dan zie ik een mooie toekomst voor gemeenten…. En niet als uitvoeringsorganisatie, maar als overheid van de mensen in de stad, het dorp…..

Subtiele beheersing van het volk

Misschien zijn de twee boeken die me het meest hebben ‘bepaald’ (zoals bijvoorbeeld mijn beroepskeuze) wel 1984 en Brave New World. Later kwam daar Marcuse’s One Dimensional Man bij. Boeken die voor mij gingen over twee thema’s namelijk de beheersing van het gedrag van de massa door de elite en het tweede, misschien zelfs een laag dieper, de verhouding tussen ethiek en eigenbelang van de beheersende elite.

Als het gaat over beheersing en beïnvloeding, gaat het eerst over beheersbaarheid en beïnvloedbaarheid. Waar zitten de knoppen, de haakjes. Er zijn twee soorten knoppen. Naar dingen die we willen en naar dingen die we niet willen. Bij de knoppen naar de gewenste toestanden kom je al snel in de buurt van de zeven hoofdzonden en dergelijke. Bij hebberigheid, geilheid, ijdelheid, gemakzucht, vergetelheid willen, geen verantwoordelijkheid willen, erkenning zoeken.
De tweede soort zijn de toestanden die we niet willen. Onze angsten voor sociale isolatie en afkeuring, maar ook voor pijn, straf. Voor afpakken van privileges en bezit.
De trucs die erin werden gebruikt waren de trucs die te maken hebben met het onder de oppervlakte levend houden van de bekende angsten en tegelijkertijd leveren van gemakkelijke beloningen, voorspelbaarheid en zekerheid en een gevoel je beschermd te weten. En met de social media zijn de beïnvloedingsmogelijkheden accelererend snel vergroot

Voor mij tekenden die boeken iets wat mij op twee niveaus raakte. Namelijk een soort weerstand, nee, woede zelfs misschien, tegen manipulatie op persoonlijk niveau en maatschappelijk niveau. Logisch, gezien de indringendheid van die boeken, een soort alertheid, wantrouwen tegen dat wat mij drijft tot al dan niet gehoorzamen en consumeren enerzijds en anderzijds, de helden in dat soort boeken zijn eenzaam, hebben een zware verantwoordelijkheid. Wat trek je naar je toe, roep je over je af, als je jezelf probeert minder beheersbaar te maken dan de anderen? Ontstaat er dan ook verantwoordelijkheid voor anderen in je directe omgeving? Maar, het tweede niveau, heeft die behoefte aan zelfstandigheid en onbeïnvloedbaarheid ook iets moreels? Moet eigenlijk niet iedereen meer ruimte hebben om zichzelf te zijn? Vecht je voor jezelf tegen het systeem of omdat het systeem gewoon voor iedereen slecht is? En wie zegt dat je daarin recht van spreken hebt? De schrijvers van die boeken vonden dat in ieder geval wel. En ik eigenlijk altijd ook. Iedereen heeft het recht om te zijn wie hij is.

En daar begint die ethische dimensie. Zo’n 100/150 jaar geleden begon de grote ontkerkelijking, langzaam, maar zeker. Marx en Darwin tekenden een niet-bijbelse wereld. Nietzsche verklaarde God dood. Atoomfysici vonden krachten die we niet kenden. Astronomen ontdekten de oerknal als tegenpool van de schepping en de relatieve onbenulligheid van het planeetje aarde en daarmee van het leven daarop. Bio-chemici ontdekten harde relaties tussen onze emoties en chemische stofjes. Freud ontdekte een onbewust leven waarin driften een hoofdrol speelden. Maar met die daaruit voortvloeiende twijfel aan de bijbel en de simplismen in het oude geloof onttakelde ook langzaam een bouwwerk waarin de elite niet alleen via kerk en geloof die subtiele beheersing vormgaf, maar ook het ethisch raamwerk dat aan het gedrag van die elite remmen oplegde. Niet dat die elite zich aan die ethiek altijd even netjes hield, maar er was een breed erkende stroom in onze westerse wereld, waarin we rentmeesters over de aarde waren en onze broeders hoeder.

Bas Heijne maakt zich al jaren druk over wat er in de verlichting aan moreel kader in de plaats kwam van die oude ethische kaders, Bijvoorbeeld Vrijheid, Gelijkheid en Broederschap. Dat zijn kaders die zowel de gewone man als de elite omsluiten. Maar wat als de huidige elites mondiaal een andere, meer voor hen prettige en meer rationele balans zoeken tussen eigenbelang en maatschappelijke ethiek? Wat nu, als de elites zo weten te manipuleren dat ze buiten de machtsvingers van de (lokale) democratie kunnen blijven door mondialisering? Wat nu als ze zorgen voor meer vrede en veiligheid, meer gezondheid aan de ene kant, maar aan de andere kant alle groei aan vermogen, inkomen en machtsmogelijkheden bij zichzelf laten cumuleren? De gewone man gaat er in het westen sinds 1980 qua inkomen nauwelijks op vooruit. De verzorgingsstaat die na de tweede wereldoorlog ontstond erodeert, terwijl de rijken rijker worden en steeds meer ongrijpbaar dreigen te worden. En zoals Rutger Bregman mooi duidelijk maakte, geen belasting betalen maar hun imago met zorgvuldig publiek gemaakte schenkingen aan goede doelen overeind houden? Wat gebeurt er dan? Heeft de beheerste massa dat niet langzamerhand allemaal door? En  welke kanalen worden er dan gevonden voor de daarmee samenhangende onvrede? Er zijn gele hesjes. Er zijn opwellingen van fascistoïde ontsporingen van oud gedachtengoed. Marginaal, ongestructureerd, niet verenigd door een held en waarschijnlijk ook niet verenigbaar. De tijd dat ik nog puberaal droomde van een heldenrol is al even voorbij. Maar, Trump cs als onbenullige belichaming van de gevolgen van een ontspoorde elite en afgebladderde morele tegenkracht als de sociaaldemocratie kloppen aan de poort. Wacht ons een nieuwe maatschappelijke ontwrichting als die in Italië en Duitsland in de vorige eeuw?

Het leidt nu tot een wat dubbel gevoel. Enerzijds. plat gezegd, lekker puh, maar goed ook, dit kan niet zo doorgaan en de elites hebben het aan zichzelf en aan hun gebrek aan beteugeling van hun eigenbelang te danken. Anderzijds, ergens een stille hoop, dat het opknappen van een deel van die oude calvinistische moraal en van de sociaaldemocratische betrokkenheid bij de armen en machtelozen, bij de zwakken en het zwakke, zoals het klimaat en de biodiversiteit nog kan. Zonder bloedvergieten en ontwrichting. Maar in een wereld waarin de techreuzen er vlekkeloos in slagen om ons in onze eigen bubbels gevangen te zetten…. Nee, die bijna natuurlijke maatschappelijke solidariteit, nee… de kans is klein